T-55

T-55 – radziecki czołg podstawowy I generacji.

Powstanie konstrukcji

W latach pięćdziesiątych XX wieku została opracowana ulepszona wersja czołgu T-54, w której były zastosowane liczne usprawnienia w konstrukcji uzbrojenia, opancerzenia zasadniczego oraz silnika i układu napędowego, które miały dodatkowo podnieść walory bojowe wozu oraz ułatwiające działania i przeżycie załogi czołgu na polu bitwy, także w warunkach użycia broni jądrowej czy chemicznej. Wszystkie, wprowadzone zmiany spostponowały, że nowy czołg uzyskał oznaczenie jako T-55.

Nowy czołg średni T-55 oraz jego późniejsza, ulepszona odmiana określona jako T-55A posiadał uzbrojenie, które było stabilizowane początkowo tylko w jednej płaszczyźnie – pionowe,. Później armata i sprzężony z nią karabin maszynowy były stabilizowane w dwóch płaszczyznach – pionowej i poziomej. Miało to na celu poprawienie celności maszyny w ruchu. Do użytku wprowadzono prócz systemów obserwacyjnych, noktowizyjne systemy celownicze (aktywne), które pozwalały na prowadzenie ognia w nocy na odległość (w zależności od warunków) od 400 do 800 metrów.

Osłona pancerna ulepszona została pod kątem ochrony przed promieniowaniem neutronów, a urządzenia filtrowentylacyjne i ochrony przed bronią typu ABC, umożliwiają załodze przeżycie w terenie skażonym środkami radioaktywnymi, bakteriologicznymi oraz chemicznymi.

W czołgach serii T-55 zwiększona została moc silnika o 44,1 kW (60 KM) oraz wprowadzano dalsze ulepszenia poszczególnych podzespołów. Zwiększono pojemność wewnętrznych zbiorników paliwa. Polepszono system zasilania silnika powietrzem, dostarczanym przez nowe filtry powietrza. Usprawniono system smarowania silnika z nowym układem filtrów, który teraz działał lepiej. Ulepszono konstrukcję sprzęgła głównego i do jego sterowania włączono wspomagające urządzenie hydropneumatyczne. Zmodernizowano niektóre elementy zawieszenia czołgu. Większość z tych zmian było szczegółowo sprawdzanych podczas przeprowadzania tzw. remontu średniego wozu. W Związku Radzieckim powstałą także wersja z zamontowanym zamiast karabinem maszynowym, który był sprzężony z armatą czołgową – miotaczem ognia.

Wiele udoskonaleń seryjnie produkowanych czołgów średnich T-55 oraz T-55A wykorzystywano następnie dla modernizacji wcześniej zbudowanych wozów serii T-54, któee najczęściej były wykonywane podczas remontów głównych czołgów w późniejszych okresach ich eksploatacji. Wozy tego typu noszą oznaczenie T-55U. Dokonywano wymiany także na nowe gąsienice, zastępując je modelem ze sworzniami z gumowymi tulejkami opracowanym w latach sześćdziesiątych.

Na tych czołgach można zamontować wszystkie specjalistyczne urządzenia, które są przewidziane dla wozów serii T-54. Skonstruowano także nowe odmiany sprzętu specjalistycznego, specjalnie dla czołgów T-55; np. – urządzenie spycharkowe BTU-55, trały przeciwminowe KMT-4 i KMT-5. Podwozie czołgu T-55 posłużyło także do powstania kilku wersji pojazdów specjalistycznych, które zastosowanie znalazło następnie w dywizjach pancernych, takich jak: czołg mostowy MTU-20, następnie MT-55, z rozsuwanym mostem czołgowym typu nożycowego o długości przęseł  20 metrów, czołg inżynieryjno-saperski IMR (Inżieniernaja Maszina Rozgrażdienija), który był przystosowany do tworzenia (lub niszczenia) pozycji zaporowych czy umocnionych (także w terenie skażonym) czy ich tworzenia. Powstał także ciągnik ewakuacyjny BTS-2.; W Polsce na bazie podwozia czołgu T-55 zostały opracowane np. wozy zabezpieczenia technicznego WZT-1 oraz WZT-2 czy towarzyszącego czołgu mostowego BLG-60/67.

Produkcja seryjna czołgu średniego T-55 oraz jego późniejszych udoskonalonych wersji była prowadzona w ZSRR w latach 1958-1981, gdzie powstało ich ponad 27 500 sztuk tych maszyn. Produkcja. Ich produkcja licencyjna trwała w latach 1963-1981 na terenie Polski gdzie powstało ich niemal 5000 sztuk oraz w latach 1964-1973 także na terytorium Czechosłowacji gdzie powstało ich także około 5000 sztuk. Czołgi te znalazły się na uzbrojeniu wszystkich państw-członków Układu Warszawskiego oraz Finlandii. Znalazły się także na wyposażeniu wielu państw Azjatyckich czy Afrykańskich. Spotkać je można było także w Ameryce Południowej czy Środkowej.

Opis konstrukcji czołgu T-55/T-55A

Czołg T-55, podobnie jak wcześniejszy T-54 posiadał klasyczny układ konstrukcyjny. Kadłub został wykonany z walcowanych płyt pancernych o maksymalnej grubości do 99 mm. Wieża była w kształcie półsferycznym, składającą się z elementów odlewanych o grubości maksymalnej do 203 mm i stropu z walcowanych płyt pancernych. Wnętrze kadłuba oraz wieży jest wyłożone specjalną wykładziną antyradiacyjną, znacznie ograniczające promieniowanie przenikliwe. Pojazd jest podzielony na trzy przedziały: kierowania, bojowy oraz napędowy.

W przedziale kierowania znajdowało się stanowisko mechanika-kierowcy (po lewej stronie) oraz zbiornik paliwa i część amunicji do działa (po prawej stronie). Środkową część wozu przykryto obrotową wieżą z koszem, która stanowiła przedział bojowy. Znajdowało się tutaj stanowisko dowódcy czołgu i działonowego (celowniczego) z lewej strony oraz ładowniczego z prawej strony. W wieży zamontowane było uzbrojenie, przyrządy obserwacyjne i celownicze oraz środki łączności wewnętrznej i zewnętrznej. W przedziale napędowym był umieszczony silnik wysokoprężny i układ przeniesienia mocy.

Czołgi T-55 w Wojsku Polskim

Polski Przemysł czołgowy (Zakłady Mechaniczne Bumar-Łabędy) kupił licencję, a następnie podjął produkcję czołgu T-55 (od 1964 roku), a następnie ulepszonej wersji T-55A (od roku 1968 roku), . Również i w tym przypadku polscy konstruktorzy z WITPiS oraz innych ośrodków naukowo-badawczych wnieśli w konstrukcję wozu wiele cennych ulepszeń. Wykorzystywano istotne usprawnienia, jakie stosowano już wcześniej w czołgu T-54AM, a także opracowywano nowe. Najważniejsze z nich to: wyposażenie czołgu w wielkokalibrowy przeciwlotniczy karabin maszynowy (oryginalny model radziecki nie posiadał tego typu uzbrojenia), przystosowanie silnika do możliwej pracy na kilku różnych rodzajach paliwa, wyposażenie wozu w nowe siedziska dla załogi, lepiej amortyzujące wstrząsy powstałe podczas jazdy oraz wprowadzone zmiany technologiczne w zespołach podwozia, które podnosiły ich trwałość oraz niezawodność w pracy. W Polsce czołg ten był produkowany do 1981 roku.

W wyniku dokonanej już modernizacji podniesiono także walory bojowe i właściwości eksploatacyjne czołgu. Proces modernizacji był prowadzony nadal przez następne lata, które miały przedłużyć eksploatację czołgów T-55 w służbie liniowej. Ich zadaniem było np. zwiększenie wytrzymałości pancerza czołgu na ostrzał amunicji przeciwpancernej (podkalibrowej  oraz kumulacyjnej).

Czołgi średnie T-55 produkowane były nie tylko dla Wojska Polskiego. Znaczna ich część była produkowana na eksport i to nie tylko dla państw-człownków Układu Warszawskiego, ale także państw zaprzyjaźnionych, zwłaszcza na Bliskim Wschodzie. Produkowane w Polsce czołgi średnie T-55 cieszyły się dobrą opinią i były wyżej cenione niż czołgi tego typu, jakie były masowo produkowane w ZSRR. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, czołgi te stały się naszym niemałym hitem eksportowym.

Dla czołgów T-55, a następnie T-55A opracowano w Polsce wiele ciekawym rozwiązań (wiele jednak nie wprowadzono do użycia), które także można było stosować na czołgach serii T-54 oraz T-54A. I tak, w celu zwiększenia sumarycznej odporności pancerza na przebicie pociskami kumulacyjnymi skonstruowano komplety lekkich metalowych elementów przeciwkumulacyjnych, które były nakładane na kadłub i opasały niemal całą wieżę. Na kadłubie były to elementy segmentowe z płyt, zaś na wieży montowano ekrany wykonane z siatki stalowej. Było to rozwiązanie, które było już stosowane podczas II Wojny Światowej, gdzie taka ochrona miała stanowić osłonę przed lekką bronią przeciwpancerną używaną przez piechotę przeciwnika.

Wprowadzono także różnego typu ulepszenia w kompletach urządzeń umożliwiających pokonywanie przeszkód wodnych po dnie, na przykład w konstrukcji rur doprowadzających powietrze do czołgu, potrzebne do pracy silnika i oddychania dla załogi. Stosowane były dwa rodzaje rur: tzw. bojowa o stosunkowo niewielkiej średnicy oraz ewakuacyjna o większej średnicy. W polskich czołgach była stosowana tzw. rura bojowa, łamana – pozwalająca na przewożenie czołgu okrętem desantowym, przy czym podczas transportu górny odcinek przewodu rury znajduje się w pozycji poziomej. Po wejściu czołgu do wody, pływak, który jest umieszczony na przedniej płycie kadłuba zostaje przez stan wody podnoszony i poprzez układ cięgieł, wyzwala mechanizm sprężynowy, podnoszący górny odcinek rury, który automatycznie łączy się z uszczelnieniem dolnego odcinka znajdującego się pionowo, tworząc tym samym jednolity przewód ustawiony pionowo. Rura ewakuacyjna (o konstrukcji składanej – teleskopowej), stosowana była przede wszystkim na wozach zabezpieczenia technicznego WZT-1 oraz WZT-2, lecz może być także zastosowana na czołgach średnich serii T-55. Rura ewakuacyjna nie tylko doprowadza powietrze potrzebne załodze i układu silnika, ale także umożliwia załodze ewakuacje z unieruchomionego wozu (oczywiście tutaj głębokość wejścia do wody była mniejsza). Takie rozwiązania, chociaż na czołgach rzadko stosowane, pozwalała dowódcy na kierowanie ruchem czołgu, poprzez wydawanie odpowiednich poleceń dla mechanika-kierowcy czołgu, w trakcie trwania pokonywania przeszkody wodnej (rzeka, desant na wybrzeże). W czasie marszu rura tzw. bojowa jest przewożona w odpowiednim pojemniku na czołgu.

W celu umożliwienia pododdziałom pancernym pokonywanie zapór, pól minowych a także budowy okopów dla czołgów, każdy czołg serii T-55 może być wyposażony w lemiesz lub trał  przeciwminowy. Typowy lemiesz, wraz z urządzeniem spycharkowym nosi oznaczenie BTU-55. Przy jego pomocy załoga czołgu, po zamontowaniu urządzeń na pojeździe, może pokonywać okopy o szerokości 350 cm, głębokości do 120 cm, a wydajność pracy wynosi 250 m3 na godzinę pracy. Polscy konstruktorzy z Wojskowego Instytutu Techniki Inżynieryjnej opracowali zmodernizowane urządzenie tego rodzaju, lżejsze i bardziej wytrzymałe, które zostało przyjęte na wyposażenie pod oznaczeniem USCz-55.

Inżynierowie tego samego ośrodka skonstruowali niezwykle efektowny środek do wykonywania przejść w polach minowych i fortyfikacyjnych w warunkach bojowych pod ogniem nieprzyjaciela – tzw. ładunek wydłużony. Materiał wybuchowy umieszczony jest w długim elastycznym, specjalnym wężu, który jest przewożony w specjalnym pojemniku i wyrzucany na odpowiednią odległość przy pomocy niewielkiej rakiety. Całość nosząca nazwę PW-ŁWD, zamontowana jest na czołgu i odpalana z wnętrza wozu. Te rozwiązanie zostało bardzo szybko opatentowane, a jego autorzy zostali wyróżnieni nagrodą od Ministra Obrony Narodowej. Zestaw ten jest montowany na tzw. czołgach torujących, które wyznaczają drogę np. w polach minowych lub w obiektach polowych.

Innym, bardziej tradycyjnym środkiem, służącym do wykonywania przejść w zaporach minowych są trały czołgowe. Dla czołgów serii T-54 oraz T-55 przewidziano do użycia kilka typów trałów czołgowych, m.in.: tarczowych (kołowych) o działaniu naciskowym oraz nożycowych (wyorywujących miny z podłoża).

Początkowy model trału tarczowego (naciskowego) PT-54 lub jego zmodernizowana wersja PT-54M, szybko zastąpiony został nowym PT-55. Wszystkie te trały posiadały bardzo podobną budowę, z tą różnicą, że liczba tarcz (walców), poruszających się po gruncie, była większa. Trał PT-55 ma masę 6700 kg, dwie sekcje tracz  (po cztery w każdej sekcji). Przy jego pomocy można było oczyszczać pole minowe przy prędkości (w zależności od spoistości gruntu) od 8 do 12 km/h. W końcu lat sześćdziesiątych XX wieku opracowano trał nożowy KMT-4 o masie 1100 kg, który nie detonuje min, tylko je wyorywuje z gruntu. Ostatnim seryjnym trałem, który był montowany na czołgach z rodziny T-54/55, tył trał czołgowy KMT-5, który stanowił niejako połączanie trału KMT-4 oraz PT-55. Składał się on z dwóch sekcji naciskowych (tarcz) oraz dwóch sekcji skrawających (nożycowych), znajdujących się przed każdą z gąsienic czołgu T-55. Do trałowania min, znajdujących się między obydwoma koleinami służy znajdujący się przed czołgiem rolka, która oddziałuje tylko na miny, wyposażone w zapalniki prętowe. Na czołg w zależności od zaistniałej potrzeby  można zamontować obydwa urządzenia lub tylko jedno. Całość posiada masę do 7500 kg, prędkość trałowania z całym zestawem wynosi ok. 12 km/h.

T-55 z trałem KMT-5M

W marszu np. na ćwiczenia trał czołgowy KMT-5, przewożony jest na samochodzie ciężarowym KRAZ, który posiada udźwig umożliwiający załadunek i wyładunek trału oraz jego zamontowanie na czołgu. Czas potrzebny załodze wozu na zamontowanie trału do czołgu wynosi od 30 do 45 minut.

Wersje produkowane w Polsce

  • T-55 – produkowana w latach 1964-1968
  • T-55A – produkowana w latach 1968-1981
  • T-55M – unifikacja T-55 do standardu T-55A
  • T-55U – unifikacja T-54 do standardu T-55A. Występowała także pod wcześniejszą nazwą T-54AM2
  • T-55AD1 – czołg dowódczy
  • T-55AD2 – czołg dowódczy
  • T-55AM – czołg z systemem kierowania ogniem Merida
  • T-55AD1M – czołg dowódczy z systemem kierowania ogniem Merida
  • T-55AD2M – czołg dowódczy z systemem kierowania ogniem Merida
  • T-55AMS – czołg saperski z systemem kierowania ogniem Merida

Pojazdy wsparcia na podwoziu T-55 produkowane w Polsce

  • BLG-67P/BLG-67M/BLG-67M2/BLG-67MP – most towarzyszący
  • WZT-1/WZT-2 – wóz zabezpieczenia technicznego
  • KLON – czołg saperski (seria prototypowa)

Dane taktyczno-techniczne czołgu T-55/T-55A:

Masa – 36,5 – 37 ton

Załoga – czterech żołnierzy (dowódca, działonowy-celowniczy, ładowniczy, mechanik-kierowca)

Wymiary – długość całkowita 900 cm, długość kadłuba 620 cm, szerokość 327 cm, wysokość 235 cm (bez wielkokalibrowego przeciwlotniczego karabinu maszynowego), prześwit 43 cm

Uzbrojenie – jedna armata bruzdowana kalibru 100 mm D-10TG lub D-10T2G, jeden karabin maszynowy sprzężony z armatą (SGMT kalibru 7,62 mm), jeden wielkokalibrowy przeciwlotniczy karabin maszynowy 12,7 mm DSzK, jeden karabinek automatyczny AKM 7,62 mm, kąty ostrzału armaty w płaszczyźnie pionowej od -5o do +18o, w płaszczyźnie poziomej 360o, napęd wieży elektrohydrauliczny oraz ręczny, maksymalna prędkość obrotu wieży wynosi 15o/sek, stabilizacja armaty w pionie oraz wierzy w poziomie

Przyrządy celownicze oraz obserwacyjne – jeden celownik teleskopowy, przegubowy TSz2B-22 (później TSz2B-22) o powiększeniu x 3,5 oraz x 7 (dzienny) oraz nocny typu (aktywny noktowizor) TPN-1-22-11 o powiększeniu x 5,5, przyrząd obserwacyjny dowódcy TPKU-2B, jeden aktywny noktowizor typu TKN-1 dla dowódcy, siedem peryskopów obserwacyjnych MK-4 (dowódca cztery, mechanik-kierowca dwa, działonowy jeden oraz ładowniczy jeden), przyrządy obserwacyjne noktowizyjne dla mechanika-kierowcy – dodatkowo w nocy na jeden z peryskopów montowane aktywne urządzenie noktowizyjne typu TWN-2, oraz obserwacyjno-celownicze dla dowódcy oraz działowego

Pancerz – kadłub wykonany z pospawanych pancernych płyt walcowanych (145 mm/100 mm/60 mm), wieża odlewana ze staliwa przód 300 mm (320 mm T-55A), 150 mm boki, tył 65 mm. Pancerz ma za zadanie chronić czołg przed uderzeniem przeciwpancernego pocisku średniego kalibru (przód) oraz małego kalibru (boki i tył wozu), pancerz ma dodatkowo chronić załogę wozu przed czynnikiem promieniowania po wybuchu jądrowym

Jednostka ognia – 43-45 naboi scalonych do armaty, do 3500 naboi do karabinu maszynowego, do 300 naboi dla wielkokalibrowego przeciwlotniczego karabinu maszynowego, 210 naboi do AKM, 12 ręcznych granatów obronnych F-1, rakiety sygnalizacyjne

Napęd – silnik w układzie dieslowskim, 4-suwowy, widlasty, 12-cylindrowy W-55, średnica cylindrów 150 mm, skok tłoków cylindra do 186 mm, pojemność skokowa 38 880 cm3, stopień sprężania 1-15, moc maksymalna silnika 426,6 kW (580 KM) przy 2000 obr/min, chłodzony płynem

Paliwo – przede wszystkim olej napędowy, pojemność zbiorników paliwa; zasadniczych (wewnętrznych) 680 litrów, pojemność zbiorników zewnętrznych do 280 litrów, zużycie paliwa podczas jazdy po szosie wynosi ok. 190-210 litrów na 100 km, w terenie około 300-330 litrów na 100 km

Układ napędowy – mechaniczna, zębata przekładnia przyśpieszająca, wielotarczowe, suche sprzęgło główne z hydraulicznym wspomaganiem, skrzynia przekładniowa mechaniczna, pięć biegów do przodu, jeden do jazdy w tył, planetarne, dwustopniowe mechanizmy skrętu sterowane z hydraulicznym wspomaganiem, przekładnie boczne

Podwozie – pięć par podwójnych kół nośnych, odlewanych, z bandażami gumowymi, zawieszone niezależnie na wałkach skrętnych, skrajne koła nośne dodatkowo wyposażone w tłumiki drgań dwustronnego działania, koła napinające z przodu kadłuba, koła napędowe z tyłu kadłuba , gąsienice czołgu metalowe, jednosworznione i jednogrzebieniowe, w każdej taśmie po 90 ogniw, szerokość gąsienicy 580 mm, podziałka 137 mm, długość oporowa gąsienicy 3840 mm, rozstaw środków gąsienic 2640 mm

Instalacja elektryczna – jednoprzewodowa o napięciu 24-29 V

Łączność – wewnętrzna: czołgowy telefon wewnętrzny R-120, następnie R-124; łączność zewnętrzna – radiostacja R-123

Urządzenia specjalne – urządzenie przeciwpożarowe typu „Rosa”, urządzenia do ochrony przed bronią typu ABC, urządzenie do wytwarzania zasłon dymnych TDA, układ podgrzewania przedziału bojowego (rentgenometr DP-38B, w nowszych wersjach zastąpiony przez model DPS-68M1), zestaw do pokonywania przeszkód wodnych po dnie, bardziej zaawansowany system wspomagania hydraulicznego podczas jazdy HK-10, urządzenie dymotwórcze TAD do stawiania zasłon dymnych

Osiągi – moc jednostkowa 11,8 – 11,5 kW/t (16,1 0- 15,6 KM/t), nacisk jednostkowy na grunt wynosi 0,81 kg/cm2, promień skrętu (w zależności od biegu) 254 – 890 cm, prędkość maksymalna po utwardzonej drodze 50 km/h, zasięg po drodze do 500 km (z dodatkowymi zbiornikami na paliwo do 715 km), w terenie zasięg wynosi maksymalnie 290 km

Pokonywane przeszkody terenowe – wzniesienia do 30o, rowy o szerokości do 270 cm, ściany do wysokości 80 cm, brody do głębokości (bez specjalnego przygotowania) do 110 cm, z specjalnym przygotowaniem do 140 cm, maksymalna głębokość podczas jazdy po dnie wynosi do 500 cm

Detale 1

Prezentowany czołg nosi malowanie specjalnie przygotowane na potrzeby filmu „Most Szpiegów” z 2015 roku, gdzie wystąpił raz z czołgiem T-54 oraz kołowym transporterem opancerzonym BTR-152W ze zbiorów Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu. Na wieży czołgu znajduje się autograf reżysera filmu Stevena Spielberga.

Detale 2

Egzemplarz: Muzeum Techniki Wojskowej im. Jerzego Tadeusza Widuchowskiego.

Fotografie: Dawid Kalka

Galeria zdjęć, czasy Układu Warszawskiego

 

 

image_pdfimage_printDrukuj
Udostępnij:

Ostatnia aktualizacja: 9 marca 2020, 19:05

Zgłoś błąd w artykule

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments