23 mm samobieżne działo przeciwlotnicze ZSU-23-4 Szyłka

Warszawa, Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej

Samobieżny przeciwlotniczy zestaw artyleryjski ZSU-23-4, szerzej znany jako Szyłka, bez wątpienia należy do „kultowych” wzorów uzbrojenia radzieckiego czasów zimnej wojny. Jako środek obrony przeciwlotniczej szczebla pułkowego był szeroko rozpowszechniony nie tylko w armii radzieckiej, ale również wśród sojuszników z Układu Warszawskiego oraz w wielu innych państwach. Chociaż produkcji ZSU-23-4 zaprzestano ponad 40 lat temu – w 1982 roku – pozostaje on nadal w użytku. Zestaw ten bierze również udział w toczącej się obecnie wojnie rosyjsko-ukraińskiej.

Historia konstrukcji

To poczwórnie sprzężone samobieżne działo przeciwlotnicze, opracowane w latach 1957–1961 w Związku Radzieckim przez biuro projektowe Astrowa. Skrót ZSU pochodzi od rosyjskiej nazwy Zienitnaja samochodnaja ustanowka (ros. Зенитная самоходная установка – przeciwlotnicze działo samobieżne), natomiast Szyłka to nazwa rosyjskiej rzeki, lewego dopływu Amuru. Dalsza część oznaczenia zestawu to kaliber działek – 23 mm – i ich liczba – 4. W kodzie NATO system ten otrzymał oznaczenie Awl (dosł. szydło) prawdopodobnie z powodu pomyłki lub skojarzenia z rosyjskim słowem szyło oznaczającym właśnie to narzędzie.

W latach 50.-tych XX wieku używane przez Armię Radziecką (oraz jego sojuszników) przeciwlotnicze działo samobieżne ZSU-57-2 nie odpowiadało już wymaganiom stawianym przed tego typu sprzętem (został on szerzej opisany pod linkiem: https://opisybroni.pl/zsu-57-2/). Wyposażone wyłącznie w celownik optyczny, który ograniczał zdolność prowadzenia celnego ognia tylko do warunków dobrej widoczności i charakteryzujące się niską prędkością naprowadzania armat, nie stanowiły skutecznej broni przeciwko poruszającym się z dużą szybkością celom. Ponadto, pojazd nie posiadał stabilizacji uzbrojenia, przez co skuteczność ognia w ruchu była niewielka, a odkryty przedział bojowy uniemożliwiał działanie w terenie skażonym bronią masowego rażenia typu ABC.

Pojazd w służbie syryjskiej, malowanie z 1972 roku

Dlatego właśnie pod koniec lat 50.-tych XX wieku w biurze konstrukcyjnym Astrowa rozpoczęto intensywne prace nad skonstruowaniem nowego typu przeciwlotniczego działa samobieżnego, którego podwozie pochodziło z transportera gąsienicowego GM-575, który z kolei został zbudowany na podstawie kadłuba oraz napędu gąsienicowego czołgu pływającego PT-76 (szerzej opisanego pod linkiem: https://opisybroni.pl/lekki-czolg-plywajacy-pt-76-pt-76b/), a blok armaty przeciwlotniczej typu AZP-23 z holowanego dwulufowego zestawu artyleryjskiego typu ZU-23-2 (szerzej pod linkiem: https://opisybroni.pl/zu-23-2/). Nowy zestaw przeciwlotniczy posiadał również radar z paraboliczną anteną do śledzenia celów. Naprowadzanie, obliczenie parametrów lotu i strzelanie odbywało się w pełni automatycznie. Proces odnalezienia celu, określenia jego położenia i prędkości, odbywał się przy pomocy pokładowej stacji radiolokacyjnej typu 1RL33 (RPK-2 Toboł) działającej w mikrofalowym paśmie Ku o zakresie od 14,6 do 15,6 GHz. Stacja radiolokacyjna była zdolna wykryć cel z odległości 20 kilometrów i śledzić go na dystansie do 6 kilometrów.

Naprowadzanie na cel odbywało się na podstawie przelicznika 1A7 zbudowanego głównie w oparciu o urządzenia elektromechaniczne zasilane prądem zmiennym (elektrycznego, na selsynach i silnikach stałoprądowych, bardzo powolnego i wrażliwego), za pomocą systemów elektrohydraulicznych, a na wypadek awarii także ręcznie. Chłodzone cieczą o wymuszonym obiegu lufy armat były przeładowywane energią gazów prochowych odprowadzanych przez boczny otwór w lufie i ryglowane zamkiem klinowym, poprzez jego ruch pionowy. Zasilanie odbywało się z taśm nabojowych o rozdzielnych ogniwach. Zasobniki zawierały po 520 sztuk naboi kalibru 23 mm dla armat górnych i 480 sztuk naboi dla dolnych. Zasilanie w energię elektryczną (±57 V) było w warunkach bojowych zapewniane przez generator oparty na turbinie. Ze względu na gorące gazy spalinowe nie wolno stać do kilkunastu metrów za tyłem pojazdu podczas zasilania przez wspomnianą turbinę.

Ostrzał samolotów mógł być prowadzony z miejsca lub podczas jazdy z prędkością do 25 km/h, krótkimi seriami po 3 oddane strzały do 10 oddanych strzałów z każdej lufy. Do celów poruszających się z dużą szybkością, strzelano dłuższymi seriami po 50 strzałów z jednej lufy. Zestawy ZUS-23-4 Szyłka działały zazwyczaj parami, posuwając się w odległości około 200 metrów od siebie i 400 metrów od osłanianego zgrupowania lub obiektu wojskowego. Chociaż pojazd zbudowano na udanym podwoziu czołgu pływającego PT-76, to Szyłka nie miała zdolności pływania i potrafiła jedynie pokonywać brody o głębokości do 1 metra.

W momencie rozpoczęcia produkcji, co miało miejsce w 1964 roku, ZSU-23-4 był najbardziej efektywnym na skalę światową samobieżnym przeciwlotniczym zestawem artyleryjskim. Dzięki połączeniu czterech działek automatycznych kalibru 23 mm z radarowym systemem kierowania ogniem, Szyłka potrafiła walczyć z głównym zagrożeniem powietrznym tej epoki, odrzutowymi samolotami myśliwsko-bombowymi, najczęściej atakującymi z niższego pułapu za pomocą bomb lotniczych czy zestawów niekierowanych pocisków rakietowych. Gąsienicowe podwozie oraz opancerzenie pozwalało działać w jednym szyku z pododdziałami pancernymi oraz strzelców zmotoryzowanych. Jednak pojawienie się śmigłowców uzbrojonych w przeciwpancerne pociski kierowane o zasięgu przewyższającym donośność skutecznego rażenia działek Szyłki, radykalnie zmieniło sytuację na polu walki. Wpierw ZSU-23-4 zostały uzupełnione przeciwlotniczymi zestawami rakietowymi Strieła-10 o zasięgu 5000 metrów (w porównaniu z 2000 metra ognia efektywnego dla zestawy przeciwlotniczego ZSU-23-4 Szyłka), a od 1983 roku sukcesywnie wymieniano je na samobieżne zestawy rakietowo-artyleryjskie Tunguska. Produkcję ZSU-23-4 zakończono, jak już wspomniano, w 1982 roku.

Syryjski model w malowaniu z 1973 roku

Jeszcze w czasach istnienia Związku Radzieckiego zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4 Szyłka kilkukrotnie modernizowano. Najpierw pojawił się wariant ZSU-23-4W, różniący się zwiększoną żywotnością pomocniczego turbinowego zestawu zasilania oraz dodatkowym celownikiem optycznym. W ZSU-23-4W1 zmodernizowano komputer systemu ognia, dzięki czemu maksymalna prędkość poruszania się pojazdu, przy której możliwe było automatyczne śledzenie celu, wzrosła z 20 km/h do aż 40 km/h. ZSU-23-4M1 różnił się zwiększoną żywotnością działek oraz większą niezawodnością stacji radarowej, a pod wpływem doświadczeń z wojny w Afganistanie pojawił się wariant ZSU-23-4M2. W tym kraju wojska radzieckie nie miały do czynienia z atakami lotniczymi mudżahedinów, ale same zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4 Szyłka okazała się bardzo pożyteczna ze względu na możliwość intensywnego ostrzału celów położonych na zboczach gór, często pod dużym kątem. W odmianie „afgańskiej” zdemontowano więc głównie radar jako bezużyteczny w tych warunkach. Natomiast zwiększono jednostkę ognia z 2000 sztuk naboi, do aż do 3000 naboi kalibru 23 mm, polepszono opancerzenie wozu oraz zamontowano celownik nocny.

Opis konstrukcji

Naprowadzany radarem samobieżny zestaw przeciwlotniczy ZSU-23-4 „Szyłka”, uzbrojony w cztery działka automatyczne kalibru 23 mm, na czas swojego powstania był prawdziwie rewolucyjnym zestawem przeciwlotniczym, który okazał się niezwykle skuteczną bronią przeciwko wrogim samolotom szturmowym i śmigłowcom w każdych warunkach pogodowych i porze trwania doby. ZSU-23-4 charakteryzuje się bardzo dużą gęstością prowadzonego ognia, szybkostrzelnością i celnością ognia, a także możliwością wystrzeliwania przez każde z czterech działek własnych pocisków z oddzielnych taśm. Chociaż technicznie możliwe jest, aby każde działo strzelało innym rodzajem amunicji, pod koniec lat 70.-tych XX wieku powszechnie używano dwóch rodzajów amunicji: zapalająco-odłamkowo-burzącej OFZT i przeciwpancerno-smugowej BZT, które miały być ładowane w stosunku 3:1 – trzy OFZT, następnie jeden BZT, a co dziesiąty nabój BZT był wyposażony w tzw. „miedziak” i oznakowany. Operatorom stanowczo odradzano strzelanie z pojedynczej lufy.

Pojawienie się Szyłki spowodowało znaczące zmiany w taktyce loticzej sił zbrojnych NATO w zakresie wykorzystania samolotów na niskich wysokościach nad polem bitwy. Pomimo obecnego przestarzałego statusu nowoczesnej broni przeciwlotniczej krótkiego zasięgu, ZSU-23-4 jest nadal śmiercionośny dla wrogich lekkich pojazdów pancernych, piechoty i stanowisk ogniowych jako pojazd wsparcia piechoty, co doskonale pokazały choćby Afganistan czy Syria. Dzięki wysokiej szybkostrzelności, ZSU-23-4 może nawet unieszkodliwić lżej opancerzone czołgi, niszcząc ich celowniki, anteny radiowe lub inne wrażliwe części. Samobieżne zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4, zwłaszcza późniejsze modele, charakteryzują się doskonałymi osiągami i wysoką niezawodnością systemów.

Pojazd w służbie Egipskiej, Wojna Yom-Kippur, październik 1973 roku

Zbudowany na podwoziu gąsienicowym typu GM-575 wykorzystującym komponenty, pochodzące lekkiego czołgu niepływającego PT-76, ZSU-23-4 posiada opancerzoną wieżę, w której zamontowano cztery chłodzone cieczą działka automatyczne typu 2A7 kalibru 23 mm, połączone z radarem typu RPK-2 „Tobol” (oznaczenie NATO: „Gun Dish”). Masa bojowa pierwszego wariantu wynosi 19 000 kilogramów (w późniejszych modyfikacjach czy modernizacjach, masa pojazdów wzrosła do prawie 21 000 kilogramów, posiada zasięg jazdy do 450 kilometrów po drogach utwardzonych i prędkość maksymalną do 50 km/h po drogach utwardzonych. Dodatkową siłę ognia w późniejszych modyfikacjach może zapewnić zamontowany na stropie zasobnik z sześcioma wyrzutniami rakiet krótkiego zasięgu SA-18 lub bocznymi wyrzutniami SA-16.

Załoga pojazdu składa się z czterech żołnierzy: kierowcy, dowódcy, strzelca i operatora radaru. Stanowisko kierowcy znajduje się w przedniej części kadłuba pojazdu. Przedział bojowy znajduje się w centralnej części, a komora silnika w tylnej części kadłuba pojazdu.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Warszawa, Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej

Przekładnia pojazdu składa się z wielotarczowego sprzęgła głównego z metalowymi stykami, manualnej skrzyni biegów z pięcioma biegami do przodu, dwóch planetarnych, dwustopniowych przekładni kierowniczych z blokadą cierną oraz dwóch przekładni głównych. Podwozie pojazdu posiada sześć pojedynczych kół jezdnych z oponami gumowymi, tylną zębatkę napędową z odłączanymi pierścieniami zębatymi (koło zębate z kołem wahadłowym) oraz jedno koło napinające po każdej stronie. Pierwsze i piąte lewe oraz szóste prawe koło jezdne posiadają hydrauliczne amortyzatory. Cały pas gąsienicy posiada długość 11 904 milimetrów, szerokość ogniwa gąsienicy 382 milimetry i każdy pas gąsienicy składa się 93 ogniwa.

Ze względu na dużą liczbę różnych przewodów i rurek, które należy odłączyć podczas konserwacji, naprawa niektórych mechanizmów pojazdu jest trudna (na przykład wymiana lub naprawa rozrusznika). Napęd elektryczny klapy wylotowej powietrza silnika turbinowego (część układu zasilania elektrycznego pojazdu) ma niedogodne położenie (ulokowane w dolnej części kadłuba), co powoduje przegrzewanie się, a czasami zacinanie się napędu elektrycznego. Z drugiej strony, konstrukcja układu zasilania elektrycznego jest bardzo niezawodna. Wymiana głównego oleju silnikowego i płynu chłodzącego jest łatwa, podobnie jak wymiana filtrów paliwa i oleju oraz sekcji filtra powietrza.

Radzieckie przeciwlotnicze działo samobieżne ZSU-23-4 może pokonywać przeszkody terenowe: ścianki pionowe o wysokości 700 milimetrów, rowy o szerokości 2500 milimetrów, ma głębokość brodzenia 1000 milimetrów i może pokonywać nachylenia pod kątem 30 stopni. ZSU-23-4 ma dobrą zwrotność i zdolność do pokonywania przeszkód terenowych, ale moc jego silnika wysokoprężnego jest niewystarczająca dla pojazdu o tej masie. W rezultacie możliwości przyspieszania w terenie są poniżej przeciętnej, a pojazd pozostaje w tyle za czołgami podstawowymi i bojowymi wozami piechoty na wzniesieniach, co niekiedy może komplikować odpowiednie wsparcie przeciwlotnicze w czasie natarcia.

Radzieckie samobieżne działo przeciwlotnicze ZSU-23-4 wyposażony jest w system ochrony przed bronią masowego rażenia typu ABC, z jednostką filtracji powietrza, sprzęt przeciwpożarowy, system nawigacyjny inercyjnej typu TNA-2, urządzenie widzenia w podczerwieni, czołgową radiostację pokładową typu R-123, interkom (telefon wewnętrzny) typu R-124 oraz układ zasilania elektrycznego składający się z jednowałowego silnika turbinowego DG4M-1 (70 KM przy 6000 obr./min.) i generatora prądu stałego (zapewniającego prąd stały 27 V i 54 V lub prąd przemienny 220 V 400 Hz).

Pojazd w służbie armii wschodnioniemieckiej

Każda chłodzona cieczą armata automatyczna typu 2A7 kalibru 23 mm ma szybkostrzelność cykliczną 850–1000 strzałów na minutę, co daje szybkostrzelność łączną 3400–4000 strzałów na minutę, co daje czas prowadzenia ognia ciągłego w czasie 30–35 sekund przed wyczerpaniem amunicji (nie uwzględniając ograniczeń ograniczających praktyczną szybkostrzelność, takich jak przegrzanie lufy). Spawana wieża posiada pierścień oporowy, zapożyczony z czołgu średniego T-54 o średnicy 1840 mm. Wieża obraca się o 360 stopni i jest w pełni stabilizowana, umożliwiając prowadzenie ognia w ruchu. Mechanizmy obrotu wieży i podnoszenia armaty automatycznej zapewniają bardzo dobrą prędkość i celność naprowadzania. Hydraulicznie napędzane mechanizmy celownicze okazały się bardzo niezawodne. Celowanie ręczne jest stosowane do celów naziemnych. Poczwórne automatyczne działo przeciwlotnicze AZP-23 „Amur” ma zakres elewacji (płąszczyzna pionowa) w zakresie od -4 stopni do +85 stopni. Oznaczenie GRAU dla wieży ZSU-23-4 z poczwórnym automatycznym działem AZP-23 „Amur” kalibru 23 mm to 2A10. Płyta pancerna wewnątrz wieży chroni załogę przed ogniem i gazami wybuchowymi podczas intensywnego ostrzału.

Dane podstawowe zastosowanego uzbrojenia

Czterolufowy zestaw armat automatycznych Afanasjewa-Jakuszewa kalibru 23 mm
Długość luf – 2010 mm (87,3 kalibrów)
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – około 970 m/s
Masa pocisku kalibru 23 mm – 178 g
Szybkostrzelność – ze wszystkich luf:
teoretyczna – 3400 strzałów na minutę
praktyczna – 400 strzałów na minutę
Skuteczny zasięg prowadzonego ognia – do 2000-2500 metrów
Skuteczny ogień do wysokości lecącego celu – 1500-2000 metrów
Amunicja artyleyjska – 23 mm x 152B mm

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: ZSU-23-4

Ogólna charakterystyka broni:
Przeznaczenie – do zwalczania celów powietrznych na wysokościach do 1500 metrów i odległości do 2000 metrów oraz celów naziemnych (siły żywej, pojazdów nieopancerzonych lub lekko opancerzonych)
Zasada działania uzbrojenia – odprowadzanie gazów prochowych przez boczny otwór w lufie
Zasilanie uzbrojenia – taśmowa, ze skrzyń amunicyjnych o pojemności 520 sztuk górne oraz 480 sztuk dolne
Naprowadzanie uzbrojenia na wyznaczony cel – w płaszczyźnie poziomej oraz płaszczyźnie pionowej – elektrohydrauliczne lub ręcznie
Podwozie pojazdu – o trakcji gąsienicowej, zastosowane 6 par kół nośnych (zawieszonych na wałkach skrętnych), koła napinające ulokowane z przodu kadłuba, koła napędowe z tyłu kadłuba
Układ napędowy pojazdu – silnik wysokoprężny, 6-cylindrowy typu W-6R, chłodzony cieczą
Układ przeniesienia mocy pojazdu – mechaniczna, trójstopniowa skrzynia biegów planetarnym mechanizmem skrętu (łącznie 5 biegów jazdy do przodu oraz 1 bieg wsteczny)
System kierowania ogniem – zastosowana stacja radiolokacyjna wykrywania oraz śledzenia celu 1RL33 (RPK-2 TOBOŁ), przelicznik balistyczny, optyczne przyrządy celownicze
Wyposażenie dodatkowe pojazdu – czołgowa radiostacja pokładowa typu R-123 lub R-123M, czołgowy telefon wewnętrzny R-124, urządzenie systemu ochrony przed bronią masowego rażenia typu ABC, system nawigacji bezwładnościowej TNA-2, system przeciwpożarowy, turbinowy agregat prądotwórczy DG4
Kaliber uzbrojenia – 23 milimetry
Długość lufy uzbrojenia – 2010 milimetrów (z zamontowanym tłumikiem płomienia)
Długość armaty automatycznej 2A7 – 2610 milimetrów
Liczba bruzd – 10
Skok bruzd – zmienny od 50 kalibrów przy wlocie do 30 kalibrów przy wylocie
Wymiary pojazdu:
Długość całkowita – 6535 milimetrów
Szerokość całkowita – 3125 milimetrów
Wysokość całkowita – przy broni położonej poziomo 2576 milimetrów, przy broni ustawionej pod kątem 85 stopni 3572 milimetrów
Wysokość linii ognia dla luf dolnych – 2000 metrów
Prześwit kadłuba – 400 milimetrów
Masa zestawu – bojowa 19 000 kilogramów
Masa jednej armaty 2A7 – 85 kilogramów
Kąty ostrzału uzbrojenia:
W płaszczyźnie pionowej – od -4 stopni do +85 stopni
W płaszczyźnie poziomej – pełne 360 stopni
Zasięg skuteczny pracy stacji radiolokacyjnej – 12 000 metrów
Podkosić początkowa wystrzelonego pocisku – około 950-970 metrów na sekundę
Szybkostrzelność teoretyczna – około 3400 strzałów na minutę (ze wszystkich czterech luf)
Szybkostrzelność praktyczna – około 400 strzałów na minutę (ze wszystkich czterech luf)
Obsługa pojazdu – 4 żołnierzy
Moc silnika – 280 koni mechanicznych (208 kW)
Pojemność zbiorników paliwa – 521 litrów
Prędkość maksymalna jazdy – 50 kilometrów na godzinę po drogach utwardzonych
Maksymalny zasięg jazdy – do 650 kilometrów
Pokonywanie przeszkód terenowych:
Rowy/okopy o szerokości – do 2500 milimetrów
Ścianki o wysokości – do 1000 milimetrów
Brody o głębokości – do 1000 milimetrów
Wzniesienia o nachyleniu – do 30 stopni
Wzniesienia o pochyleniu – 25 stopni

Pojazd w barwach armii Północnego Wietnamu

Tytuł i sygnatura instrukcji Wojska Polskiego

23 mm poczwórnie samobieżna armata przeciwlotnicza ZSU-23-4… Uzbr. 0944/67, Uzbr. 0945/67, Uzbr. 0946/67

Producent uzbrojenia

Zakład Nr. 535 – wieża oraz część artyleryjska, MMZ – kadłub i podwozie gąsienicowe

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Witoszów Dolny, gmina Świdnica – Muzeum Broni i Militariów

Zastosowana amunicja

Pojemność magazynów amunicji wynosi 2000 sztuk amunicji na pokładzie (520 sztuk na każde górne działko automatyczne i 480 sztuk na każde dolne działko automatyczne) ładowanych w taśmach o pojemności 50 sztuk lub krótszych.

Chłodzone wodą działka automatyczne typu 2A7 kalibru 23 mm w armacie ZSU-23-4 strzelają tą samą amunicją kalibru 23 mm × 152B mm, co działa 2A14 w dwulufowym holowanym zestawem przeciwlotniczym ZU-23-2. Podczas gdy 23 mm armata lotnicza Wołkow-Jartsew WJA-23 używana w czasie trwania II Wojny Światowej Ił-2 Szturmowik również strzelała amunicją o tych samych wymiarach łuski, naboje różniły się ładunkiem i spłonką, a zatem nie są zamienne z powojenną amunicją do dział przeciwlotniczych. W porównaniu z WJą i jej amunicją, działa przeciwlotnicze mają nieco wyższą prędkość początkową wystrzelonych pocisków, a naboje wybuchowe mają również nieco większe naboje HE. Amunicja WJi ma łuski mosiężne, podczas gdy amunicja 2A7/2A14 ma łuski stalowe.

Po wojnie produkowano trzy główne rodzaje amunicji przeciwlotniczej kalibru 23 mm: API-T, HEI i HEI-T. Oprócz oryginalnej radzieckiej amunicji, wielu producentów amunicji rozpoczęło produkcję amunicji do kalibru, który jest nadal szeroko stosowany; obejmują one nowe rodzaje amunicji, takie jak podkalibrowe pociski przeciwpancerne i amunicję odłamkowo-burzącą. Poniższe dane przedstawiają główne cechy niektórych dostępnych rodzajów amunicji kalibru 23 mm × 152B mm, stosowanej w działach przeciwlotniczych kalibru 23 mm:

Oznaczenie pocisku – BZT, typ – przeciwpancerny pełnokalibrowy, masa pocisku – 190 gram, masa ładunku wybuchowego – brak, prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 970 m/s, krótki opis – tępy rdzeń stalowy typu AP z ładunkiem smugowym wewnątrz osłony spodu pocisku. Penetracja płyty stalowej o grubości 15 mm RHA przy zasięgu 1000 metrów i kącie uderzenia 30 stopni lub 25 mm przy odległości 400 metrów i kącie uderzenia 0 stopni. Czas palenia się pocisku smugowego 5 sekund.
Oznaczenie pocisku – OFZ, typ – odłamkowo-burzący, masa pocisku – 184 gram,masa ładunku wybuchowego – 19 gram, prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 980 m/s, krótki opis – pocisk odłamkowo-burzący z zapalnikiem czołowym wyposażonym w mechanizm samozniszczenia.
Oznaczenie pocisku – OFZT, typ pocisku – odłamkowo-burzący ze smugaczem, masa pocisku – 188 gram, masa ładunku wybuchowego – 13 gram, prędkość wylotowa wystrzelonego pocisku – 980 m/s, krótki opis – pociski odłamkowo-burzący o zmniejszonym ładunku burzącym ze względu na miejsce zajmowane w pocisku ładunek smugowy; czas spalania pocisku smugowego wynosi 5 sekund.
Oznaczenie pocisku – APDS-T, typ pocisku – podkalibrowy, stabilizowany obrotowo z ładunkiem smugowym, masa pocisku – 103 gramy. Masa ładunku wybuchowego – brak, prędkość wylotowa wystrzelonego pocisku – 1220 m/s, krótki opis – polski pocisk przeciwpancerny podkalibrowy, stabilizowany obrotowo ze smugaczem. Penetracja 30 mm RHA z odległości 100 metrów, płyta ustawiona pod kątem 30 stopni (od pionu), czas palenia się smugacza >2,5 sekundy.

Nabój z pociskiem OFZ

Typowy ładunek każdej taśmy amunicyjnej zawiera 40 pocisków OFZT i 10 sztuk pocisków BZT. Można je wystrzelić na maksymalny zasięg poziomy wynoszący 7000 metrów i zasięg maksymalny w pańszczyźniane pionowej 5100 metrów. Efektywny zasięg pionowy wynosi 1500 metrów przy bezpośrednim zasięgu do celu 2500 metrów i prędkości celu 250 m/s (do 500 m/s, jeśli używany jest nowoczesny system kierowania ogniem). Typowa seria z armaty automatycznej składa się z 3–10 pocisków, a kąt wyprzedzenia celu jest obliczany dla każdej serii (ogień bez regulacji) przez komputer. W przypadku atakowania celów naziemnych, jego efektywny zasięg wynosi około 2500 metrów. Krótki zasięg działek automatycznych kalibru 23 mm i stosunkowo niska siła odłamkowa pocisków małokalibrowych sprawiają, że jest on mniej skuteczny w zwalczaniu takich zagrożeń, jak odrzutowe samoloty szturmowe i pociski manewrujące, niż nowoczesne systemy, takie jak radzieckie/rosyjskie zestawy przeciwlotnicze 2K22 Tunguska, uzbrojone w potężniejsze działka automatyczne kalibru 30 mm i zintegrowane uzbrojenie rakietowe. Specjalny pocisk kalibru 23 mm z pociskami kompozytowymi został opracowany dla nowoczesnego wariantu zestawu przeciwlotniczego (ZSU-23-4M4) do zwalczania pocisków manewrujących.

Zastosowany radar

Pojazd w barwach pustynnych, Siły Zbrojne Iraku podczas zajęcia Kuwejtu w 1990 roku

Radar pokładowy RPK-2 „Tobol”, znany również jako 1RL33, działa w paśmie Ku i może wykrywać samoloty w odległości do 20 000 metrów. Ma doskonałą zdolność śledzenia celu i jest stosunkowo trudny do wykrycia przez wroga. Radar odbiera jednak wiele fałszywych odbić (zakłóceń od ziemi) poniżej 60 metrów wysokości. Antena radaru jest zamontowana na składanych wspornikach w górnej tylnej części wieżyczki. Znajduje się tam optyczny celownik. Radar RPK-2 wykazał dobrą ochronę przed wrogimi pasywnymi elektronicznymi środkami przeciwdziałania radarowego. Niemniej jednak system radarowy ZSU-23-4 ma krótki zasięg wykrywania podczas wyszukiwania celu, zależny od warunków pogodowych (głównie od deszczu i śniegu). Trudno jest automatycznie śledzić cel w odległościach mniejszych niż 7000-8000 metrów ze względu na dużą prędkość kątową celu w bliskiej odległości. Radar wymaga częstego resetowania ze względu na niestabilne parametry elektronicznych lamp elektronopromieniowych systemu wyboru celu. Brak automatycznego dalmierza laserowego wymaga sprawnego dowódcy i strzelca.

Początkowe problemy

Wczesne egzemplarze produkcyjne radzieckich samobieżnych zestawów przeciwlotniczych ZSU-23-4 miały czasami problemy z częstym „niekontrolowanym wystrzałem”: po dłuższym strzelaniu broń nagrzewała się do tego stopnia, że kolejne podawane naboje w komorze „gotowały się ”, nawet jeśli operator nie naciskał spustu – dana lufa mogła wystrzelić i system ponownie wkładał nowy nabój, który również „gotował się” i cały system się powtarzał. Zdarzało się, że problem ten trwał aż do wyczerpania całego zapasu amunicji. Przegrzane lufy mogły się zaciąć, a nawet oderwać od jarzma pojazdu. Problem wynikał z wadliwego układu chłodzenia i sprawiał, że wczesne egzemplarze produkcyjne ZSU-23-4 były niebezpieczne nawet dla sojuszniczych żołnierzy stojących w pobliżu. Mimo że zdarzało się to rzadko, radzieccy żołnierze piechoty nauczyli się omijać te maszyny szerokim łukiem. Nie zalecano prowadzenia ognia ciągłego (serii trwających dłużej niż 15 sekund bez przerwy) na wcześniejszych modelach, dopóki w wariancie zmodernizowanym ZSU-23-4M nie rozwiązano problemu niezawodności działek automatycznych i ich przegrzewania się podczas intensywnego ostrzału (spawane rurki wylotowe chłodziwa zastąpiono elastycznymi rurkami). Po ulepszeniu układu chłodzenia działek automatycznych działka automatyczne stały się niezwykle niezawodne. Wiele krajów używających zestawów ZSU-23-4 Szyłka, n własną rękę rozwiązywało ten problem.

Radzieckie zestawy ZSU-23-4 jest wyposażony w elektromechaniczny kalkulator ogniowy 1A7 SRP o masie 180 kg, który zajmuje całą przestrzeń przed dowódcą. Zawiera on 60 silników elektrycznych napędzających 110 osi za pomocą różnych potencjometrów, wałów, prętów, krzywek, przekładni i łączników, które mechanicznie obliczają czas lotu amunicji do momentu uderzenia, kąt wyprzedzenia w elewacji i kąt wyprzedzenia w azymucie, wykorzystując parametry celu odbierane z radaru 1RL33 RPK-2 oraz kąt korekcji odbierany z modułu GAG (żyroskopu).

Pojazd w służbie Azerbejdżanu

Taktyka użycia

Zgodnie z doktryną radziecką pojazd ten był dostarczany od 1965 roku w baterii artylerii przeciwlotniczej składającej się z dwóch plutonów, a każdy z plutonów posiadał po cztery wozy, służących do obrony przeciwlotniczej pułków strzelców zmotoryzowanych i oddziałów pancernych. Pod koniec lat 60.-tych XX wieku jeden pluton został wyposażony w zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4, a drugi nadal w zestawy przeciwlotnicze ZSU-57-2. Zestaw ZSU-57-2 został całkowicie zastąpiony zestawem ZSU-23-4 na początku lat 70.-tych XX wieku. W latach 70.-tych radzieckie pułki zmotoryzowane i pancerne były wyposażone w baterię artylerii rakietowej przeciwlotniczej składającą się z dwóch plutonów, z których jeden był wyposażony w cztery zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4, a drugi w cztery zestawy rakietowe ziemia-powietrze krótkiego zasięgu 9K31 Strela-1 (SA-9 Gaskin, szerzej opisanego pod linkiem: ) lub w nowszych wersjach, w cztery zestawy rakietowe ziemia-powietrze krótkiego zasięgu 9K35 Strela-10 (SA-13 Gofer, szerzej opisanego pod linkiem: ), które pokrywały martwe strefy zestawów rakietowych ziemia-powietrze 2K12 Kub (SA-6 Gainful, szerzej opisanego pod linkiem: ) szczebla dywizyjnego. Od lat 80.-tych XX wieku radzieckie pułki zmotoryzowane i pancerne były wyposażone w batalion artylerii przeciwlotniczej składający się z trzech baterii (jedna była uzbrojona w zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4 lub 9K22 Tunguska, druga w zestawy rakietowe ziemia-powietrze krótkiego zasięgu 9K35 Strela-10 (SA-13 Gofer), a trzecia bateria w przenośne rakiety ziemia-powietrze 9K38 Igła, obsługiwanych przez piechotę, transportowaną na bojowych wozach piechoty lub transporterach opancerzonych.

Iracka Szyłka zniszczona podczas operacji Pustynna Burza w 1991 roku

ZSU-23-4 jest bardzo podatny na ostrzał z wrogich pocisków przeciwpancernych, dział i ciężkich karabinów maszynowych; pancerz jest cienki (nie przekracza 15 mm), a odsłonięte koła, gąsienice, radary i lufy dział mogą łatwo ulec uszkodzeniu w walce. Stanowiska ogniowe zestawów przeciwlotniczych ZSU-23-4 są zazwyczaj rozmieszczone w pobliżu przedniej krawędzi pola bitwy ( FEBA ), ale za głównymi siłami, zazwyczaj 600–1000 metrów za pierwszą linią w obronie lub do 400–600 metrów za czołgami, znajdującymi się na czele w ataku. Zestawy przeciwlotnicze ZSU-23-4 są równomiernie rozmieszczone wzdłuż kolumn wojsk podczas marszu.

Początkowo każdy ZSU-23-4 działał w walce autonomicznie, bez oznakowania celów przez pułkową lub dywizyjną obroną powietrzną. W 1978 roku PPRU-1 (mobilny punkt rozpoznania i kierowania) został przekazany na wyposażenie Armii Radzieckiej. Pojazd PPRU-1 („Owod-M-SW”), oparty na gąsienicowym podwoziu pancernym MT-LBu , był przeznaczony do kierowania zmotoryzowanym lub pancernym pułkowym pododdziałem przeciwlotniczym, wyposażonym w przeciwlotnicze zestawy ZSU-23-4 i samobieżne zestawy rakietowe ziemia-powietrze 9K31 „Strieła-1M”. PPRU-1 jest wyposażony w radar „Łuk-23” oraz system automatycznego kierowania ogniem, współpracujący z dywizyjnym systemem obrony powietrznej.

Rosyjska ZSU-23-4 Szyłka podczas I Wojny Czeczeńskiej, Grozny 1995 roku

Armaty są skuteczne przeciwko nisko lecącym samolotom i słabo osłoniętym celom naziemnym. Ze względu na swoją skuteczność w zwalczaniu celów naziemnych, ZSU-23-4 były używane w warunkach miejskich (np. w Afganistanie, Abchazji, Czeczenii, Syrii i Libanie). Wynika to głównie z faktu, że armaty mogą być podnoszone znacznie wyżej niż armaty czołgów lub transporterów opancerzonych, co umożliwia jednostkom pancernym wyposażonym w ZSU-23-4 prowadzenie ognia z zasadzek, prowadzonych często znacznie wyżej od własnych oddziałów.

Niewielka liczba zestawów przeciwlotniczych ZSU-23-4 jest nadal wykorzystywana przez rosyjską piechotę morską (w szczególności przez 61. Brygadę Floty Północnej, 336. Brygadę Floty Bałtyckiej i 155. Brygadę Floty Pacyfiku).

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Muzeum Obrony Przeciwlotniczej im. płk.Stanisława Paszkiewicza w Koszalinie

Wersje zestawu ZSU-23-4

ZSU-23-4 – pierwsza podstawowa wersja zestawu
ZSU-23-4M1 – zmodernizowana w 1977 roku Szyłka, wyposażona w nową stację radiolokacyjną, systemem obliczania parametrów lotu celu i osłoną armat.
ZSU-23-4M-A1 „Rokach” – zmodernizowana wersja przeznaczona dla armii Ukrainy.
ZSU-23-4M5 – zmodernizowana wersja przeznaczona dla armii Białorusi.

Służba w Wojsku Polskim

Polska zakupiła łącznie około 150 sztuk zestawów ZSU-23-4 „Szyłka”. Pierwsze egzemplarze trafiły na wyposażenie ludowego Wojska Polskiego pod koniec lat 60.-tych XX wieku (w 1968 roku) z Związku Radzieckiego. Po 2022 roku nieokreślona część polskich Szyłek (w tym modernizowanych wersji) została przekazana w ramach pomocy wojskowej dla Sił Zbrojnych Ukrainy.

Liban 1988 rok

Zastosowane w boju

Samobieżne działa przeciwlotnicze ZSU-23-4 weszły do uzbrojenia Armii Radzieckiej w 1964, a później także na wyposażenie innych armii Układu Warszawskiego w tym ludowego Wojska Polskiego, oraz państw arabskich.

Pierwsze użycie bojowe zestawów ZSU-23-4 miało miejsce (prawdopodobnie) podczas wojny sześciodniowej w 1967 roku i wojny na wyczerpanie, prowadzonej w latach 1967–1970 (jednak zestawy te były używane najprawdopodobniej jeszcze wtedy w bardzo niewielkiej liczbie). Najbardziej spektakularne ich wykorzystanie miało miejsce podczas wojny Jom Kipur w 1973 roku, kiedy to egipskie i syryjskie zestawy zestrzeliły (przypisane) 30 izraelskich samolotów, dowodząc swej skuteczności. Później używano radzieckich zestawów ZSU-23-4 Szyłka jeszcze wielokrotnie, głównie w konfliktach bliskowschodnich, ale także w Pakistanie. ZSU-23-4 były także intensywnie wykorzystywane podczas wojny wietnamskiej w latach 1972-1974, jednak w bardzo niewielkiej liczbie. Podczas wojny domowej w Angoli lat 1974–1991 znajdowały się na uzbrojeniu wspieranego przez Kubę MPLA. Dysponowała nimi Libia podczas krótkiego konfliktu z Egiptem w czerwcu 1977 roku. Używała ich Somalia w czasie wojny w Ogadenie w latach 1977–1978. W bardzo ciekawy sposób zestawy ZSU-23-4 zostały użyte przez radzieckich komandosów GRU podczas szturmu pałacu i obalenia legalnego prezydenta Hafizullaha Amina w Kabulu w 1979 roku (operacja „Sztorm-333”) jako wsparcie sił atakujących. Podczas radzieckiej interwencji w Afganistanie używano zestawów ZSU-23-4 Szyłka do zwalczania afgańskich pojazdów opancerzonych BMP-1 i BRDM-2 oraz zwalczania stanowisk strzeleckich, 8ulokowanych często na stromych zboczach nawet kilkaset metrów powyżej radzieckich pozycji. Dysponowała nimi armia syryjska w Libanie podczas wojny 1982 roku. Były wykorzystywane przez Irak podczas wojny z Iranem (lata 1980–1988), w operacji Pustynna Burza w 1991 roku oraz II Wojny w Zatoce w 2003 roku. Z sukcesem wykorzystywali je Ormianie przeciwko azerskiemu lotnictwu podczas konfliktu o Górski Karabach (lata 1991–1994) i bojownicy czeczeńscy w czasie I Wojny Czeczeńskiej (zestrzelili w lutym 1995 rosyjski samolot szturmowy Su-25). Używały jej zarówno Rosja, jak i Czeczenia w czasie II wojny czeczeńskiej w latach 1999–2003. W 2008 roku były wykorzystywane w konflikcie zbrojnym między siłami wojskowymi Gruzj, a wojskami separatystycznej Osetii Południowej. W 2011 roku w trakcie wojny domowej w Libii oraz następnie w Syrii przez wojska rządowe prezydenta Baszszara al-Asada a zbrojną opozycją – zwłaszcza w walkach na terenach miejskich. Pojazd jest powszechnie używany po obu stronach konfliktu wojny rosyjsko-ukraińskiej.

Zmodyfikowany syryjski pojazd z dodatkowymi osłonami klatkowymi i łańcuchowymi

Bibliografia

Andrij Charuk, Zestaw przeciwlotniczy ZSU-23-4 Szyłka w ukraińskiej armii, czasopismo Nowa Technika Wojskowa Nr. 6/2023, Magnum-X, Warszawa
Praca zbiorowa pod redakcją Przemysława Kupidury i Mirosława Zahora, Siły Lądowe – Najnowsze Uzbrojenie Wojska Polskiego, wydawnictwo Bellona, Warszawa 2016 rok
Tomasz Szczerbicki, Pojazdy Ludowego Wojska Polskiego, wydawnictwo VESPER, Czerwonak 2014 rok
https://en.wikipedia.org/wiki/ZSU-23-4_Shilka
https://tank-afv.com/coldwar/ussr/ZSU-23-4-Shilka.php
https://pl.wikipedia.org/wiki/ZSU-23-4