Kołowy transporter opancerzony Terrängbil m/42 KP

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

Do momentu wybuchu II Wojny Światowej w Szwecji nie zajmowało się problemem transporterów dla oddziałów piechoty, licząc na mobilizowane doraźne samochody ciężarowe, transport konny i żołnierskie nogi oraz narty czy sanie zimą (zaś po zakończeniu wojny w Europie, w Szwecji powstał pomysł wykorzystywania rowerów, ciągnionych przez terenowe samochody spalinowe, pojawił się już w 1945 roku). Jednakże wraz z wyodrębnieniem wojsk pancernych w odrębny rodzaj wojsk lądowych konieczne stało się zapewnienie piechocie takiego poziomu mobilności w terenie, aby mogła ona nadążyć za marszem gąsienicowych pojazdów opancerzonych, w tym czołgów, a jednocześnie, aby owe pojazdy posiadały przynajmniej minimalną osłonę balistyczną przed bronią małokalibrową piechoty, zabezpieczając w jego wnętrzu desant.

Historia konstrukcji

Prototyp Tgb m/42 KP. Zwróć uwagę na inny otwór z obrotnicą w stropie pancernej kabiny z przodu i drzwi dla żołnierzy z tyłu

Problem ten postanowiono rozwiązać w sposób zastosowany już przy konstruowaniu samochodów pancernych typu m/31, czyli poprzez doraźne opancerzenie dostępnych na szwedzkim rynku dwuosiowych terenowych samochodów ciężarowych z napędem na cztery koła. W 1944 roku władze wojskowe zamówiły łącznie 500 egzemplarzy takich pojazdów: 300 egzemplarzy powstałych w firmie Scania-Vabis i kolejnych 200 egzemplarzy w Volvo. Stosowano pancerne nadwozie o grubości od 8 mm do maksymalnie 20 mm stali pancerne, które zostało opracowane w zakładach Landsverk. Firma Scania montowała płyty pancerne dostarczane z zakładów metalurgicznych Avesta na podwoziu terenowego samochodu ciężarowego Scania-Vabis F10. Szwedzki transporter opancerzony o trakcji kołowej otrzymał oznaczenie fabryczne Scania-Vabis F11-0, zaś do służby wcielony został jako Terrängbil m/42 Scania Kaross Pansar (oznaczenie skrótowe: Tgb m/42 SKP). Stosując bardzo podobne rozwiązania w zakładach Volvo zabudowano pancerne nadwozia z płyt dostarczanych przez zakłady Boforsa, montowane na podwoziu samochodu ciężarowego Volvo TLV142. Ten szwedzki transporter opancerzony został oznaczony jako Terrängbil m/42 Volvo Kaross Pansar (w skrócie: Tgb m/42VKP). Początkowo obie szwedzkie firmy mocno borykały się tym samym problemem, powstawania silnych naprężeń i pęknięć powstających przy spawaniu stosunkowo cienkich płyt pancernych, ale ostatecznie rozwiązano je rozgrzewając pancerne nadwozia przed ich ostatecznym montażem na podwozie kołowe.

Terrängbil m/42D SKP w 1944 roku

Kołowe transportery opancerzone Scania KP zostały wyposażone we wciągarkę, instalowaną po lewej stronie kadłuba, której linę można było wydawać do przodu oraz do tyłu, wozy Volvo zaś instalowały je po prawej stronie z liną wydawaną tylko do przodu. Przedział transportowania piechoty był od góry całkowicie otwarty, ale istniała możliwość go zamknięcia za pomocą nakładanej na górę brezentowej plandeki. Na wozach nie instalowano uzbrojenia pokładowego. Desant mógł prowadzić ogień przez otwory burtach. Zamówienie nie zostało jednak zrealizowane w pełni. Do 1946 roku zakłady Scania wprawdzie wyprodukowały 300 egzemplarzy z pierwotnego zamówienia, ale do czynnej służby przyjęto tylko 262 wozy, zaś zakłady Volvo wyprodukowały 200 egzemplarzy wozów, z czego pierwotnie przyjęto na uzbrojenie tylko 100 maszyn, natomiast 100 pozostałych wozów należało poddać poprawkom technicznym, dopiero p-później wozy te zostały przyjęte do uzbrojenia.

Wczesny wariant transportera Terrängbil m/42 KP, 1943 rok

Wozy były trudne w prowadzeniu i w zasadzie nadawały się do jazdy tylko po utwardzonych czy asfaltowych drogach. Na terenie wozy te często zakopywały się i nawet nakładanie łańcuchów na koła niewiele tutaj pomagało. Z powodu zastosowanego opancerzenia podwozie te było za bardzo przeciążone. Kierowca oraz dowódca pojazdu posiadali bardzo ograniczone pole obserwacji, a sami żołnierze określali swoje pojazdy „trumnami”. Pojazdy powstałe w zakładach Volvo trafiły n wyposażenie 1. Regimentu (Pancernego) oraz 2. Regimentu (Pancernego), a pojazdy zbudowane w zakładach Scanii, pojazdy te trafiły na wyposażenie 3. Regimentu (pancernego) oraz do 4. Regimentu (Pancernego). Kilkadziesiąt pojazdów trafiło na Gotlandię, o pododdziałów wydzielonych z 1. Regimentu (Pancernego) i stacjonującego na wyspie 18. Regimentu (Piechoty). Po 1947 roku otrzymał je również 1. Regiment (Piechoty), 15. Regiment (Piechoty) oraz 17. Regiment (Piechoty), wystawiając w nich pododdziały zmotoryzowane. Na tym etapie rozwoju szwedzkiej armii rozmyślano już o podjęciu motoryzacji jednostek liniowych, jednak postępowało to w bardzo powolnym tempie.

Dwa kołowe transportery opancerzone Terrängbil m/42 SKPF nacierają na Kaminaville, z dwoma szwedzkimi Pansarbil M8 podczas kryzysu w Kongo. W tle myśliwiec uderzeniowy J 29B

W 1956 roku wszystkie posiadane kołowe transportery opancerzone typu KP zostały wyposażone w dodatkową obrotnicę dla podwójnie sprzężonych ze sobą karabinów maszynowych typu m/36, która została umieszczona na stropie kabiny kierowcy. Oznaczało to wówczas dodatkowy przyrost masy pojazdu o 500 kilogramów i dodatkowe obciążenie przedniej osi podwozia kołowego. Tak zmodyfikowane wozy zostały oznaczone jako m/42SKPF i m/42VKPF (litera F pochodzi od słowa Fordonsluftvärn, czyli wóz obrony przeciwlotniczej).

SKPF „biały słoń” w Kongo, operacja pokojowa ONZ, 1963 rok

Kiedy sami Szwedzi zaczęli się aktywnie angażować w działalność sił pokojowych pod sztandarami ONZ na terytorium Konga, wysłano w ten rejon 11 egzemplarzy wozów m/42KP Scania, które wzięły udział m.in. w walkach w Elisabethville w 1961 roku. Zostały one jeszcze dodatkowo doopancerzone i sprawdziły się one na tyle dobrze, że siły pokojowe ONZ zamówiło łącznie 15 egzemplarzy pojazdów dla kontyngentu irlandzkiego oraz kontyngentu indyjskiego.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

Po zakończeniu misji stabilizacyjnych w Kongu wiosną 1964 roku 10 egzemplarzy samochodów opancerzonych KP zostało przeniesionych do szwedzkich sił ONZ, ulokowanych na Cyprze. Dołączyło do nich kolejne 6 maszyn, a następnie jeszcze kilkanaście dodatkowych, które przed wyekspediowaniem poddano remontom generalnym w Szwecji. Łącznie poza granicami Królestwa Szwecji użyli około 35 egzemplarzy wozów rodziny m/42 produkcji Scania (łącznie tak zostały przebudowane 73 pojazdy). Ostatnie wozy tego typu zostały wycofane z terytorium Cypru w maju 1978 roku.

Tgb m/42 KP w konfiguracji KPF z 1956 roku, uzbrojony w dwa ciężkie karabiny maszynowe ksp m/36 lv

Na początku lat 80.-tych XX wieku większość jeszcze pozostających w czynnej eksploatacji pojazdów pancernych na terytorium Gotlandii. Z inicjatywy dowodzącego tamtejszym garnizonem pułkownika Larsa-Erika Wahlgrena (nie mogącego liczyć w ówczesnych realiach budżetowych na nowe transportery opancerzone), przeprowadzono ich głębszą pracę modernizacyjną. Ostatecznie, samo przedsięwzięcie zostało rozciągnięte na całe szwedzkie siły zbrojne i objęto nim 223 egzemplarze znajdujące się w najlepszym stanie technicznym pojazdy wyprodukowane przez zakłady Scania. Zadaszony został przedział bojowy, tylna płyta kadłuba otrzymała kształt prosty, a nie łamany, co znacząco pozwoliło na zabudowę dużego włazu desantowego, karabiny maszynowe typu m/36 zastąpiono nowocześniejszymi m/58, wymieniono felgi na umożliwiające używanie szerszych opon terenowych (co jednak wymagało w tej okolicy ingerencji w opancerzeni wozu), zamontowano wyrzutnie granatów dymnych (2×3). Tak zmodernizowane wozy otrzymały oznaczenie m/43SKP s D. Przygotowano też kilka wersji specjalistycznych, takie jak: ambulans opancerzony Sjtgb 9521 A, pojazd z zamontowanym dodatkowym opancerzeniem typu Tgbil m/42 SKP st E., wóz dowodzenia, oznaczony jako Tgbil m/42 A SKP.

Zmodernizowany model SKPF z twardym dachem w latach 90.-tych XX wieku

Przeprowadzona modernizacja kołowych transporterów opancerzonych m/42SKP

Transporter opancerzony m/43SKP st D – 173 egzemplarze
Ambulans opancerzony m/42SKP Sjtgb 9521 A – 23 egzemplarze
Wóz dowodzenia m/42SKP Tgbil A – 16 egzemplarzy
Wóz interwencyjny gwardii królewskiej (dodatkowo doopancerzony) m/42SKP Tgbil st E – 11 egzemplarzy
Razem zmodernizowano – 223 egzemplarze

Tgb m/42 KP w konfiguracji z późnych lat 40.-tych XX wieku, uzbrojony w pojedynczy karabin maszynowy ksp m/39 na dachu, 1948 rok

W latach 1968-1981 64 egzemplarze wozów Tgbil m/42 KP otrzymała na swoje wyposażenie szwedzka policja (służyły tam jako wozy interwencyjne do przeprowadzenia działań w szczególnie „trudnych sytuacjach”). W służbie szwedzkiej dotrwały one do końca 2004 roku. W dniu 31 grudnia tegoż roku został wycofany z użytku ostatni ze stanu 18. Regimentu (Piechoty) z Gotlandii, a wozy te jeszcze przez kilka następnych lat znajdowały się na użytku trzech państw Bałtyckich: Estonii, Łotwy i Litwy, które każde otrzymało po 10 egzemplarzy pojazdów.

Podstawowe dane taktyczno-techniczne Tgbil m/42 SKPF

Podwozie kołowe – Scania-Vabis F10
Masa własna pojazdu – 8500 kg
Maksymalna masa bojowa – 10 300 kg
Wymiary konstrukcji:
Długość wozu – 6900 mm
Szerokość wozu – 2300 mm
Wysokość wozu – 2900 mm
Prześwit kadłuba – 400 mm
Zastosowany napęd – silnik gaźnikowy, 4-cylindrowy typu Scania-Vabis 402
Moc silnika – 115 KM
Transmisja wozu – mechaniczna, pięciobiegowa skrzynia (4 biegi jazdy do przodu, 1 bieg wsteczny)
Prędkość maksymalna – 74 km/h
Maksymalny zasięg jazdy – do 300 km po drogach utwardzonych
Uzbrojenie główne – 1 sprzężony podwójnie karabin maszynowy ksp m/36 kalibru 6,5 mm
Załoga wozu – 3 żołnierzy (dowódca, kierowca, strzelec)
Opancerzenie wozu – płyty pancerne o grubości od 8 mm do maksymalnie 20 mm
Desant – 8-10 żołnierzy

Tgb m/42 D SKPF (konfiguracja REMO z 1983 roku), uzbrojony w dwa pojedyncze karabiny maszynowe ksp m/58B na dachu

Podstawowe dane taktyczno-techniczne Tgbil m/42 VKPF

Podwozie kołowe – Volvo TLV142
Masa własna pojazdu – 8500 kg
Maksymalna masa bojowa – 10 400 kg
Wymiary konstrukcji:
Długość wozu – 6080 mm
Szerokość wozu – 2330 mm
Wysokość wozu – 2800 mm
Prześwit kadłuba – 400 mm
Zastosowany napęd – silnik gaźnikowy, 6-cylindrowy typu Volvo FET
Moc silnika – 105 KM
Transmisja wozu – mechaniczna, pięciobiegowa skrzynia (4 biegi jazdy do przodu, 1 bieg wsteczny)
Prędkość maksymalna – 74 km/h
Maksymalny zasięg jazdy – do 300 km po drogach utwardzonych
Uzbrojenie główne – 1 sprzężony podwójnie karabin maszynowy ksp m/36 kalibru 6,5 mm
Załoga wozu – 3 żołnierzy (dowódca, kierowca, strzelec)
Opancerzenie wozu – płyty pancerne o grubości od 8 mm do maksymalnie 20 mm
Desant – 8-10 żołnierzy

Bibliografia

Krzysztof Kubiak, Szwedzka Broń Pancerna 1920-1989 – organizacja i przegląd konstrukcji, tetragon, Warszawa 2020
https://en.wikipedia.org/wiki/Terr%C3%A4ngbil_m/42_KP
https://tank-afv.com/ww2/sweden/Terrangbil_m-42D_SKP.php