Prototyp czołgu średniego T-72M2 Wilk
Poznań, Muzeum Broni Pancernej
T-72M2 „Wilk” prototyp zmodernizowanego czołgu średniego T-72M1, który w przyszłości po przeprowadzeniu kilku modyfikacji został oznaczony jako PT-91 „Twardy”.
Historia konstrukcji
Polska Rzeczpospolita Ludowa rozpoczęła krajową produkcję wariantu czołgu średniego T-72M w 1981 roku. Wariant ten, opracowany przez Związek Radziecki na eksport, można najlepiej zdefiniować jako kompromis między oryginalnym T-72 Ural, a T-72A. Kilka lat później, w 1986 roku, produkcję tego czołgu wyparł w dużym stopniu ulepszony T-72M1, który był prawie kompletną kopią oryginalnego T-72A. Za produkcję obydwu wariantów odpowiadały Zakłady Mechaniczne Bumar-Łabędy w Gliwicach. Szerzej produkcje seryjną czołgu średniego rodziny T-72 w Gliwicach, zostanie przedstawiona tutaj: https://opisybroni.pl/t-72/.
Czołg średni T-72M
Autor – zdjęcie: Dawid Kalka
Poznań, Cytadela – Muzeum Uzbrojenia
W chwili rozpoczęcia produkcji polski sztab generalny przestał jednakże widzieć w T-72M1 wystarczający pojazd jak na potrzeby współczesnego pola bitwy, zwłaszcza w obliczu wprowadzenia przez zachodnie siły zbrojne czołgów podstawowych następnej generacji. Zachodnioniemieckie czołgi podstawowe Leopard 2 i amerykańskie czołgi podstawowe M1 Abrams były groźniejsze niż wszystkie dotychczas znane czołgi zachodnie, z jakimi miał do czynienia sprzęt radziecki w różnych wojnach zastępczych.
W drugiej połowie lat 80.-tych XX wieku Polska rozpoczęła program, mający na celu zwiększenie bojowych zdolności rodzimych sił zbrojnych. Program miał dwa założenia:
-
Po pierwsze, zamierzano rozpocząć negocjacje z Związkiem Radzieckim w sprawie nowszego wariantu T-72
-
Po drugie, zakładano opracowanie komponentów, mających na celu modernizację T-72M1 w kraju przy wykorzystaniu technologii polskiego przemysłu.
W 1988 roku podjęte zostały studia nad potrzebnymi w zakresie posiadania całkowicie nowego czołgu dla Wojska Polskiego. Rozważano przy tym zakup produkcyjnych praw licencyjnych na radziecki czołg T-72B, który w wersji eksportowej (zubożonej), był oznaczony jako T-72S, bądź przeprowadzenie własnej, kompleksowej modernizacji. Dla prowadzonych analiz potrzeb oraz faktycznych możliwości, włączono tutaj nie tylko zakład doświadczalny OBROM (Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Urządzeń Mechanicznych) Gliwice i ZM „Bumar-Łabędy”, a także inne wojskowe ośrodki, takie jak: Instytut Elektroniki Kwantowej WAT z Warszawy, Wojskowy Instytut Techniki Pancernej i Samochodowej (WITPiS) z Sulejówka pod Warszawą oraz Wojskowy Instytut Techniki Uzbrojenia (WITU) z Zielonki, również ulokowanej pod Warszawą.
Czołg średni T-72M1
Autor – zdjęcie: Dawid Kalka
Poznań, Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych
W danych pracach wskazano na konieczność zwiększenia możliwości bojowych czołgu w następujących obszarach: zwięskzenia ochrony balistycznej pojazdu, zwiększenia możliwości prowadzenia celniejszego ognia zwłaszcza w ruchu (tak w warunkach dnia i w nocy), zainstalowanie nowoczesnego systemu ostrzegania przed opromieniowaniem laserowym obcych pojazdów pancernych, zwiększenie mobilności pojazdu, zwłaszcza w terenie oraz modernizację stosowanego zespołu napędowego.
Drugie podejście doprowadziło do integracji rodzimych technologii i rozwoju pakietu modernizacji pojazdu, a posiadając tutaj już duże doświadczenia, zdobyte poprzez modernizację czołgu średniego T-55A (powstał w ten sposób T-55AM Merida i różne inne warianty). Bazując na tych sukcesach Polska zaczęła na własną rękę badać różne opcje modernizacji, której łówną bazą miał być wariant czołgu średniego, oznaczony jako T-72M1.
Czołg średni T-72M1 posiadał elektro-hydrauliczny system stabilizacji uzbrojenia w obu płaszczyznach (pionowej oraz poziomej) typu 2E28M. Niestety bardzo szybko okazały się, że praktyczne parametry tego systemu szybko zaczęły odbiegać od światowych standardów. W płaszczyźnie pionowej system 2E28M zapewnia dokładność stabilizacji na poziomie około 0.9 mrad. A to z kolei przekładało się na rozrzut wystrzeliwanych pocisków do 1800 mm na odległości 2000 metrów. Ponadto stosowana w czołgu średnim T-72M1 armata czołgowa typu 2A46 posiada tzw. krótki rejon poparcia zespołu odrzutowego, wynoszący zaledwie 870 mm pomiędzy przednim, a tylnym łożyskiem kołyski armaty, a dodatkowo posiada jeden niesymetryczny powrotnik, co powodowało powstawanie mocno niesymetrycznych naprężeń przy strzelaniu z armaty oraz drgania, które dodatkowo obniżały jej celność, co zwłaszcza było widoczne w ruchu. Stosowanym tam głównym przyrządem celowniczym był stabilizowany w płaszczyźnie pionowej dzienny celownik działonowego typu TPD-K1, sprzężony z dalmierzem laserowym. Zastosowany tam celownik zapewnia 8 krotne powiększenie obserwowanego obrazu. Natomiast do prowadzenia ognia w warunkach nocnych i przy znacznie gorszej widoczności stosowany jest celownik typu TPN-1-49-23, który dysponuje tylko 5,5 krotnym powiększeniem, wyposażonym w aktywny noktowizor światła podczerwonego, zapewniający na prowadzenie ognia w księżycowej nocy na odległości około 800 metrów. Nie najlepsze przyrządy obserwacyjne ulokowane są na stanowisku dowódcy czołgu przy zamkniętym przez niego włazie. W czołgu średnim T-72M1 dowódca czołgu dysponuje mocno klasycznym, pozbawionym stabilizacji peryskopem obserwacyjnym typu TKN-3 o 5 krotnym powiększeniu w torze dziennym oraz 4,2 krotnym powiększeniu w torze nocnym (noktowizyjnym), W obu przypadkach jest to noktowizja aktywna. Dowódca posiada go na stałe zainstalowanego w obudowie włazu, o mocno ograniczonym polu widzenia. W warunkach nocnym możliwość skutecznej obserwacji terenu przed czołgiem przy bezchmurnej, księżycowej nocy wynosi 400-500 metrów. Czołg średni T-72M1 posiada system automatycznego ładowania głównego uzbrojenia, w karuzeli którego ulokowane jest łącznie 22 komplety amunicji kalibru 125 mm (amunicja rozdzielnego ładowania) i kolejnych 17 kompletów jest rozmieszczonych w każdej możliwej przestrzeni w przedziale bojowym i kierowania czołgu. Amunicja ta nie jest izolowana i każde trafienie oraz zapłon ładunków miotających może doprowadzić do eksplozji amunicji wewnątrz czołgu i tym samym śmierci załogi pojazdu.
Eksponat – jednym z zbudowanych wówczas prototypów był T-72M2D “Wilk”, będący prototypem wersji dowodzenia. Pojazd znajduje się w kolekcji poznańskiego Muzeum Broni Pancernej.
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Poznań, Muzeum Broni Pancernej
Innym punktem, który mocno wpływał na możliwości balistyczne pojazdu była jego wieża, wykonana metodą odlewania, która nie pozwalała na jakieś modyfikacje zastosowanego opancerzenia, co jest możliwe przy stosowaniu pojazdów, posiadających wieże, wykonane metodą spawania walcowanych płyt pancernych, po między którymi można stosować nowe typy pancerzy specjalnych, opartych na innych metalach, kompozytach czy ceramice). Czołg średni T-72M1 na policzkach z przodu wieży posiadał zatopione w staliwie pancernym tzw. rdzenie, wykonane z piasku kwarcowego. Takie rozwiązanie wzmacniało ochronę przedniej części wieży, nie licząc rejonu wycięcia pod armatę, zwłaszcza przed amunicją artyleryjską lub przeciwpancernymi pociskami kierowanymi, wyposażonymi w głowice kumulacyjne, ale przeciwko przeciwpancernym pociskom podkalibrowym ochrona ta byłą już mniej skuteczna, co pokazał konflikt w rejonie Zatoki Perskiej w 1991 roku. Jednak odlewana wieża nie dawała możliwości na zastosowanie lepszego opancerzenia. Trzeba było tutaj wybrać inną drogę.
Napęd czołu średniego T-72M1jest zastosowany konstrukcji radzieckiej silnik czołgowy typu W-46-4, który był produkowany w Polsce na licencji pod lokalnym oznaczeniem S-12. Silnik ten posiadał pojemność skokową wynoszącą 38,8 litra, który przy 2000 obr./min. Osiąga moc maksymalną 780 KM. Przy masie bojowej czołgu,. Która dochodziła do 42 000 kilogramów, to moc jednostkowa pojazdu wynosiła około 19 KM/t, co na tle innych konstrukcji produkowanych wtedy na świecie było wartością zdecydowanie niższą, w dodatku zdawano sobie sprawę, że każde wzmocnienie opancerzenia przyszłego czołgu, spowoduje wzrost masy, a tym samym pogorszenie tej wartości. Sam silnik to mocna pochodna linii rozwojowej, opartej na silniku czołgowym W-2, stosowanym m.in. w czołgu średnim T-34. Kolejnym poważnym minusem czołgu był zastosowany system przenoszenia mocy – mechaniczny, który składał się z przekładni pośredniej, dwóch bliźniaczych planetarnych skrzyń biegów, o łącznie 7 biegach jazdy do przodu oraz jednym biegu wstecznym. Kiedy sam czołg był średnio mobilny podczas jazdy do przodu i swoim przyśpieszeniem ustępował wielu innym konstrukcjom pancernym, to jego prędkość maksymalna jazdy do tyłu wynosiła tylko 4km/h.
Dlatego zgodnie z początkowymi założeniami zamierzano skonstruować nowoczesny zintegrowany, dzienno-nocny główny przyrząd celowniczy dla działonowego, który miał w zmodernizowanym czołgu zastąpić wcześniej używane celowniki, czy dzienny, sprzężony z dalmierzem laserowym typu TPD-K1 oraz celownik nocny TPN-1-49-23. Miało to być bardzo nowoczesne rozwiązanie, stabilizowane w dwóch płaszczyznach, integrujące kanały dzienny, kanał nocny (noktowizor pasywny lub kamera termowizyjna) oraz dalmierz laserowy w jeden moduł – jako element scentralizowanego systemu kierowania ogniem z komputerem balistycznym i czujnikiem danych meteorologicznych. System ten został oznaczony jako Drawa-2, ponieważ miał on powstać w wyniku ewolucyjnego rozwoju prostszego systemu celownicze, oznaczonego Drawa-1.
Niestety,wraz z zmianami politycznymi, jakie nastąpiły na przełomie lat 80.-tych oraz 90.-tych XX wieku narastające problemy finansowe, ostatecznie przy modernizacji czołgu, zdecydowano się na pozostawienie oddzielnych celowników: dziennego oraz nocnego, ograniczając tutaj się jedynie do wymiany dotychczasowego celownika nocnego na urządzenie nowego typu, dlatego pozostawiono system „przejściowy” Drawa-1. W wyniku tej decyzji, dotychczas używane aktywne urządzenie noktowizyjne, wspomagany reflektorem światła podczerwonego, zastąpiony został nowocześniejszym urządzeniem noktowyzyjnym pasywnym, zastosowanym w celowniku nocnym typu PCN-A, wyposażonym w mikrokanalikowy wzmacniacz światła szczątkowego, zapewniający prowadzenie celnego ognia w warunkach nocnych, przy dobrej, księżycowej nocy na dystansie nawet 1200 metrów. Zastosowany tutaj system kierowania ogniem, wyposażonym w nowy celownik nocny został oznaczony jako SKO-1M Drawa i został wyprodukowany w liczbie 40 egzemplarzy. W nowej, docelowej wersji oznaczonej jako SKO-1T Drawa-T celownik noktowizyjny typu PCN-A został zastąpiony wariantem PCT, który posiada wbudowaną kamerę termowizyjną pierwszej generacji (poprawionej) typu TES o zasięgu widoczności w warunkach nocnych powyżej 1500 metrów (oczywiście zasięg widoczności jest większy, ale należy tutaj zapamiętać, że warunki geograficzne w Polsce bardzo rzadko pozwalają na prowadzenie ognia na dalsze odległości niż 1500 metrów). Nie wszystko jednak było tak udane. Zastosowany celownik nocny z kamerą termowizyjną zapewnia powiększenie rzędu 5,5 raza, więc parametr ten był na tym samym poziomie co TPN-1-49-23 i znacząco odbiega to od podstawowych standardów.
Pierwszy model nowego systemu kierowania ogniem – SKO Drawa został wykonany w 1988 roku, a w tym roku następny powstał prototypowy egzemplarz polskiego systemu. Na początku 1990 roku trzy egzemplarze SKO Drawa został dostarczony do OBRUM Gliwice, gdzie wraz z systemem Obra, Radomką i Liswartą wykorzystano je do rozbudowania trzech egzemplarzy zmodernizowanych czołgów średnich T-72, które były oznaczone jako T-72M2 Wilk. Głównymi pracami modernizacyjnymi czołgu kierował w OBRUM Gliwice inżynier Jerzy J. Michałowski. Do modernizacji czołgu wybrano trzy czołgi (po jednym egzemplarzu) T-72A oraz T-72M1 oraz w wersji dowódczej T-72M1D. W ten sposób powstały trzy egzemplarze prototypowe czołgu oznaczone jako T-72M2 Wilk (dwa egzemplarze) oraz wersji dowódczej T-72M2D Wilk. W zmodernizowanych pojazdach, poza nowymi systemami optyki oraz celowniczymi, w czołgu zamontowano zmodernizowany wariant silnika czołgowego W-46-6 (S-12) na wariant, oznaczony jako S-12U. W tym zmodernizowanym silniku zmieniono regulację i dopracowano sprężarkę, wymienione zostały tłoki i wzmocniono wał korbowy, poprawiony został układ smarowania silnika oraz inne, drobniejsze elementy, dzięki czemu w silniku S-12U dało się zwiększyć moc o 70 KM, zwiększając moc maksymalną z 780 KM do 850 KM przy 2000 obr./min. Nowy silnik wymagał zastosowania powiększonego filtru oraz zmienionego układu wydechowego, ale ogólnie większych zmian w jego instalacjach nie dokonano. Jednak sam silnik posiada mimo to mniejszą żywotność niż oryginalny silnik czołgowy W-46-6, ale do czasu, kiedy w Polsce istniała dla niego podstawa serwisowa, nie było z tym większych problemów.
Jednak największą zmianą było zastosowanie po raz pierwszy na polskich czołgach, na zasadniczym opancerzeniu kostek pancerza reaktywnego. Pierwszym wariantem tego opancerzenia była tzw. ERAWA-1, która została skonstruowana pod kierownictwem pułkownika profesora Adama Wiśniewskiego, który pracuje w Wojskowym Instytucie Technicznym Uzbrojenia (WITU) w Zielonce pod Warszawą, ale wówczas pracował w Wydziale Chemii i Fizyki Technicznej WAT w Warszawie. Pierwsze prace koncepcyjne nad polskiej konstrukcji pancerzem reaktywnym ERAWA (Explosive Reactive Armour Wiśniewski Adam), zapoczątkowano już w 1986 roku. Oczywiście wiązało się to z prowadzeniem wszystkich, możliwych prób., które musiały być wykonane w Zielonce. Ostatecznie powstały dwie odmiany kostek polskiego pancerza reaktywnego, oznaczone jako: ERAWA-1 oraz późniejsza ERAWA-2. Pierwszy model składał się z metalowych kaset o wymiarach 150 mm x 150 mm x 26 mm oraz o masie własnej 2,9 kg, które były wypełnione materiałem wybuchowym: trotylem lub mieszanką trotylu oraz heksogenu. Z zewnętrznej strony kostka jest zamknięta płytką pancerną o grubości 6 mm, wykonaną ze stali o wysokiej twardości. Redukcja przy penetracji pancerza zasadniczego, znajdującego się pod kostką pancerza reaktywnego ERAWA-1 w warunkach poligonowych statycznych wynosiła nawet 87-94 procent dla pocisków z głowic kumulacyjnych oraz w warunkach dynamicznych, kiedy nosiła ona około 50% dla lecących w stronę celu z określoną prędkością dla pocisków z głowicą kumulacyjną. W zależności od miejsca ułożenia – kostka pancerza znajdowała się na stelażu około od 30 mm do 50 mm od pancerza zasadniczego czołgu.
Drug generacja polskiego pancerza reaktywnego typu ERAWA-2 to kostka o wymiarach 150 mm x 150 mm x 46 mm i masie własnej 4,7 kg, wypełniona materiałem wybuchowym, ułożonym w dwóch warstwach, oddzielonych wewnętrznie stalową płytką pancerną o grubości 3 mm. Dzięki tej budowie, druga generacja pancerza reaktywnego znacznie lepiej sprawdzała się przy trafieniu w kostki pociskiem z głowicą kumulacyjną z prekursorem oraz w przypadku przeciwpancernych pocisków podkalibrowych starszych generacji. Także te kostki pancerza reaktywnego są przykręcane na dystanserach w odległości od 30 mm do 50 mm od pancerza zasadniczego czołgu. Pancerz reaktywny ERAWA zostanie dokładniej opisany osobno na blogu.
Na prototypowych egzemplarzach czołgów T-72M2 Wilk zamontowano łącznie 394 sztuki kostek pancerza reaktywnego ERAWA-1, w tym 118 sztuk ulokowanych na przodzie kadłuba, po 84 sztuki na obu burtach kadłuba, a dokładniej na metalowych fartuchach bocznych oraz łącznie 108 sztuk kostek na wieży czołgu. Próby pojazdów były prowadzone od 1990 roku, których oceny były pozytywne i planowano tutaj podjąć decyzję o rozpoczęciu w 1991 roku proces modernizacji posiadanych czołgów T-72, ponieważ ten sam rok, był ostatnim, kiedy zakłady Bumar-Łabędy opuściły ostatnie produkowane w Polsce seryjnie czołgi średnie T-72M1, ponieważ brak było kolejnych zamówień. W samym Wojsku Polskim spodziewano się teraz znaczniejszych redukcji jednostek, przy jednoczesnym zmniejszeniu ilości pancernych batalionów (czołgów), wyposażonych w czołgi średnie T-72. W tymże roku, wszystkie polskie dywizje i wszystkie pułki przeformowano na zmechanizowane według przyjętego schematu: 2 bataliony czołgów i 2 bataliony zmechanizowane w dywizji. W samych dywizjach liczbę pułków „manewrowych” zmniejszono z czterech do trzech. W ten sposób w dywizjach zmechanizowanych pozostało sześć batalionów czołgów, ale w dawnych dywizjach pancernych ich liczba spadła z 10 batalionów do 6 batalionów, przez co nadmiarowy sprzęt był teraz przekazywany do innych jednostek, ale to już inna historia.
W tym okresie, równolegle z ZM „Bumar-Łabędy”, gdzie pod kierownictwem inżyniera Karola Chodkiewicza podjęto opracowanie czołgu z poprawionym systemem celowniczym, a jednocześnie z identycznie zmienionym pancerzem z dodatkowymi metalowymi osłonami podwozia, wykonanymi z metalowych płyt pancernych, w miejsce wcześniej stosowanych z gumy. Także na nim zainstalowano kostki pancerza reaktywnego ERAWA-1.
W tej wersji podjęto próbę wyposażenia czołgu w system kierowania ogniem Savan-20, francuskiej firmy Sagem. Sam system okazał się jednak mocno niedostosowany do czołgu średniego T-72M1. Okazało się bowiem, że w mechanizmie obrotu wieżą występują pewne luzy dochodzące do 5-6 tysięcznych, niemożliwe do zniwelowania bez dokonania poważnej modernizacji pojazdu. Sama próba rozwiązania problemu poprzez zastosowanie tutaj tzw. bramki czasowej (zezwolenie na oddanie strzału, gdy kąt naprowadzania lufy działa w azymucie w czasie wahań wierzy w ramach owych luzów, osiągnie właściwą wartość), ale doprowadziło to od bardzo nadmiernego wydłużenia cyklu strzelania, osiągającego nawet 30 sekund. A w czasie próbnego strzelania, wystrzeliwane pociski trafiały w grunt bardzo daleko od wyznaczonego celu.
Ostatecznie w końcu 1990 roku podjęto decyzję o konsolidacji programów Wilk (OBRUM Gliwice, PCO i WAT) oraz czołgu Twardy (ZM „Bumar-Łabędy”, Sagem i WITU) w jeden program czołgu PT-91, w którym obok zastosowanych rozwiązań, zastosowanych w gliwickich zakładach, miały się tam znaleźć dedykowane elementy, opracowane dla Wilka: SKO Drawa, system ostrzegania przed opromieniowaniem wiązką lasera Obra, a a także pasywne, noktowizyjne przyrządy obserwacyjne: dowódcy – Liswarta oraz kierowcy – Radomka. Nowe, przyjęte założenia taktyczno-techniczne, które wydano w dniu 19 grudnia 1990 roku. Prace nad czołgiem, który został oznaczony jako PT-91 Twardy przeniesiono całkowicie do ZM „Bumar-Łabędy”, a prowadzone były one teraz pod kierownictwem inżyniera Karola Chodkiewicza, choć oczywiście OBRUM Gliwice, PCO oraz WAT pozostały tutaj w bardzo ścisłej współpracy. Tak oto zakończyła się krótka historia czołgu T-72M2 Wilk, a zaczęła wozu PT-91 Twardy.
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: (T-27M Wilk2)
-
Masa całkowita – 44 200 kilograma
-
Uzbrojenie – armata czołgowa 2A46 kalibru 125 mm (tu pewien paradoks – na tablicy informującej w Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu jest opisana jako armata czołgowa typu 2A46M???), sprzężony z armatą czołgowy karabin maszynowy PKT kalibru 7,62 mm oraz montowany na wieży wielkokalibrowy karabin maszynowy NSW kalibru 12,7 mm
-
Maksymalna moc silnika – 850 KM
-
Prędkość maksymalna – 60 km/h
-
Załoga – trzech żołnierzy (dowódca, celowniczy, mechanik-kierowca)
Bibliografia
-
Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński, Czołgi T-72M i PT-91 Twardy w Wojsku Polskim, Broń i wyposażenie Wojska Polskiego Nr. 22, Agencja Wydawnicza CB, Warszawa 2026
-
Jerzy Kajetanowicz, Prace nad rozwojem sprzętu pancernego w Polsce – przegląd lat 1955-1990, czasopismo Poligon Nr. 5/2010, Magnum-X, Warszawa
-
Jerzy Kajetanowicz, Czołg Podstawowy PT-91 “Twardy”, czasopismo Poligon Nr. 3/2013, Magnum-X, Warszawa
-
Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu

























































