Czołg lekki (tankietka) Stridsvagn m/37

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

W związku z narastającym napięciem w stosunkach międzynarodowych szwedzki parlament przyjął w dniu 11 czerwca 1936 roku nową ustawę o obronie, która obowiązywać miała do czerwca 1942 roku. Zwiększyła ona roczny budżet sił zbrojnych ze 18 milionów koron szwedzkich do 148 milionów koron szwedzkich (czyli było to około 1,5% PKB). Podjęto bardzo ważne decyzje o rozwoju w oparciu o środki publiczne rodzimego przemysłu lotniczego. W konsekwencji powstały zakłady Svenska Aeroplan AB, czyli istniejący do dziś SAAB oraz AB Svenska Järnvägsverstädernas Aeroplanavdelning przejęte już w 1939 roku przez szwedzki SAAB. Wygospodarowano środki na stopniową modernizację marynarki wojennej i artylerii nadbrzeżnej oraz postanowiono ponownie zwiększyć ilość wielkich jednostek (dywizji i brygad) do sześciu.

Czechosłowacki czołg lekki AH-IV

Historia konstrukcji

W odniesieniu do broni pancernej najważniejsze było jednak postanowienie o przeorganizowaniu wybranych pułków piechoty w taki sposób, że zamiast drugiego batalionu strzelców, gdzie zamiast drugiego batalionu strzelców, będzie się znajdować batalion czołgów lekkich. Początkowo wytypowano do przeprowadzenia tej reorganizacji regiment Göta livgarde, w skład którego wchodził batalion czołgów. Ostatecznie jednak zamiast tego regiment gwardii został rozformowany, zaś batalion czołgów został podzielony na dwa pododdziały zalążkowe, które przydzielone zostały do regimentów Skaraborg (Skaraborgs regemente, P4) i Södermanland (Södermanland regimente, P3). Na zakup czołgów przeznaczono początkowo (do 1940 roku) 4,5 miliona koron szwedzkich, która to kwota w ciągu kolejnego miesiąca wzrosła do 6 milionów koron szwedzkich.

Testy w Szwecji

Decyzje parlamentarne nie były w stanie jednak zmienić faktu, że Szwecja w owym czasie posiadała kilka sprawnych czołgów lekkich Stridsvagn (Strv) m/21-29 oraz trzy wozy Stridsvagn f/31 i pojedynczy Stridsvagn fm/31. Tym nie mniej Riksdag wreszcie dostarczył szwedzkiej armii odpowiednich funduszy, pozwalających poważnie myśleć o zakupie wozów bojowych. Przedstawiciele wojska złożyli kilka (już oficjalnych) wizyt w zakładach Landsverk, które w owym czasie posiadały w ofercie wozy określane jako L-60, L-100 oraz L-120. Wpisywały się one w dużym stopniu w oczekiwania szwedzkich oficerów, którzy zamierzali pozyskać dwa podstawowe typy pojazdów: czołg lekki – uzbrojony przede wszystkim w karabiny maszynowe, przeznaczony do bezpośredniego wsparcia oddziałów piechoty liniowej oraz wóz cięższy (średni), który miał być uzbrojony w 37 mm armatę przeciwpancerną (podstawowa armata przeciwpancerna Boforsa, używana także w Polsce w wersji holowanej oraz czołgowej), mający być podstawowym pojazdem pancernym szwedzkich batalionów czołgów.

Czołgi lekkie Stridsvagn m/37

Jako wóz lekki wybrano tutaj pojazd, oznaczony jako L-120. W dniu 22 czerwca 1936 roku podjęto decyzję o zamówieniu dwóch kompletnych czołgów i kolejnych dwóch podwozi gąsienicowych tych pojazdów, które miały zostać przeznaczone do celów testowych w różnych warunkach poligonowych na południu oraz północy Szwecji. Konstrukt ten został podpisany już zaledwie osie dni później. Zakładał on dostarczenie zamówionych pojazdów do lutego następnego roku. Już jesienią stało się oczywiste, że szwedzkie zakłady, ze względu na obciążenia inną produkcją, zamówieniu nie podołają. W istocie tak się stało. Pierwsze podwozie gąsienicowe zostało dostarczone wojsku w maju 1937 roku, zaś jedyny kompletny czołgu w lipcu lub w sierpniu tego samego roku. Ostatecznie podwozie te zostało sprzedane do Norwegii, a drugiego podwozia ostatecznie nie ukończono. Podobnie było z oby dwoma kompletnymi pojazdami. Jeden ukompletowany w 80 procentach, został szybko zwrócony do producenta, a dla drugiego pojazdu nie rozpoczęto nawet pierwszych prac. Dlatego w dniu 18 grudnia armia wycofała się więc z kontraktu i podjęła decyzję o poszukiwaniu dostawcy zagranicznego.

Następnie, poszukując potencjalnego dostawcy lekkich wozów bojowych (o masie do 5000 kilogramów, co wynikało z nośności mniejszych mostów na południu kraju), szwedzka delegacja kierowana przez szefa sztabu Inspektoratu Piechoty (Infantenteriinspektion) podpułkownika Andersa Bergquista, w skład której weszli również major Gösta Bratt z batalionu czołgów Göta livgarde (nadal aktywnie uczestniczący w pracach KAF) oraz kapitan Eric Gillner, szef departamentu technicznego KAAD, odwiedziła w styczniu i w lutym 1937 roku Polskę, Francję i Niemcy. Polskie wozy rodziny TK-3/TKS nie wzbudziły większego zainteresowania przez Szwedów, podobnie jak francuskie czołgi AMR 33 i AMR 35. Za wart dalszych analiz uznany został jedynie niemiecki czołg lekki Panzerkampfwagen I, jednakże pod warunkiem przeprowadzenia prób terenowych w Szwecji, na które Niemcy nie wyrazili zgody. Co bardzo interesujące, ze względu na problemy zarówno techniczne, jak i związane z niedostateczną pomocą techniczną, która otrzymywali od zakładów Vickersa Finowie, Wyspy Brytyjskie w czasie owej podróży studyjnej ominięto.

Czołg lekki Stidsvagn m/37

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

Jednakże ten wyjazd nie okazał się całkowicie bezowocny. Do Szwedów dotarli, prawdopodobnie w Paryżu, gdzie przedstawiciele czeskiej firmy ČKD (Českomnoravská Kolben Daněk) przedstawiając propozycję dostaw swoich wozów bojowych, które były budowane dla Iranu. Czeska oferta obejmowała zarówno cięższy wóz gąsienicowy TNH, uzbrojony w armatę kalibru 37 mm, jak i czołg lekki (można go określić jako tankietkę) AH-IV uzbrojony tylko w dwa karabiny maszynowe. Oficerowie wspomnieli o tym w sporządzonym po powrocie w raporcie wojskowym. Jako, że czas już mocno naglił, postanowiono, że w marcu tego roku, kapitan Gillner uda się do Pragi, aby zapozna się ze szczegółami czechosłowackiej oferty. W toku prowadzonych negocjacji, firma ČKD zgodziła się udostępnić do prób dwa wozy, z partii wyprodukowanej pierwotnie dla Iranu. Szwedzki oficer otrzymał również ofertę daleko idącej współpracy technicznej przy serwisowaniu wozów i szkoleniu załóg, nie wykluczono również ich przeprojektowania zgodnie z wymaganiami jakie stawiał zamawiający. Słowem, Czesi wykazywali się daleko idącą elastycznością. W dnu 3 kwietnia 1937 roku szef Sztabu Generalnego, generał porucznik Oscar Nygren, zwołał naradę poświęconą broni pancernej, w której uczestniczyli: dowódca wojsk lądowych oraz inspektor piechoty, dowódca jedynego batalionu czołgów podpułkownik Curt Klinspor oraz członkowie „delegacji pancernej” (gremium to nazywano nieoficjalnie Komitetem do spraw Czołgów lub Komitetem Pancernym – Pansrade Kommitté). Po serii łącznie siedmiu spotkań, gdy doskonale były już znane wyniki badań porównawczych podwozia dostarczonego (mimo zerwania kontraktu) w końcu przez Landsverk z gotowym czechosłowackich wozem bojowym, w dniu 19 czerwca 1937 roku podjęto decyzję o zamówieniu w Czechosłowacji łącznie 48 egzemplarzy wozów bojowych rodziny AH-IV. Landsverk zająć się miał produkcją bazującego na czołgu lekkim L-60, który został uzbrojony w armatę przeciwpancerną kalibru 37 mm.

Powodów tego było co najmniej kilka. Szwedzka armia nie chciała ponosić ryzyka finansowego, a przede wszystkim czasowego związanego z opracowywaniem, a właściwie dopracowywaniem nowego pojazdu przez szwedzkie zakłady Landverk. Zdawano sobie również sprawę, o czym już wspomniano, że możliwości wytwórcze firmy są mocno ograniczone, zwłaszcza że prócz planowanych czołgów lekkich L-60 produkowała ona również samochody pancerne, przeznaczone na eksport, a poza tym nie chciano się po prostu uzależniać od jednego krajowego dostawcy sprzętu pancernego. Na pewno ważne było to, że lepiej uzbrojone czołgi (kaliber armaty 37 mm) były w tym czasie o wiele bardziej potrzebne, to ich produkcję zamierzano oprzeć jak najbardziej na konstrukcji w pełni rodzimej.

Jednostka napędowa czołgu lekkiego Stidsvagn m/37

Kontrakt z Czechami podpisano w dniu 12 lipca 1937 roku. Dwa pierwsze wozy dostarczono bezpośrednio z Pragi, natomiast kolejne kolejne 46 egzemplarzy miało powstać już w zakładach Junger w Oskarshamn. Szwedzi jednak wprowadzili go oryginalnej konstrukcji szereg ważnych zmian. Pogrubiono płyty pancerne w stosunku do oryginalnego wozu, produkowanego dla Iranu. Płyty pancerne powstawały w szwedzkich zakładach Avesta Jernverk. Spowodował oto wzrost masy bojowej wozu z 3700 kilogramów do aż 4500 kilogramów. Pierwotnie stosowany silnik Praha RPH o mocy 55 KM został teraz zastąpiony, produkowaną w Szwecji jednostką napędową typu Volvo FC-ČKD, gdzie w charakterze uzbrojenia podstawowego, zamontowano w wieży dwa sprzężone ze sobą karabiny maszynowe typu ksp m/36 kalibru 6,5 mm (w pierwotnej konfiguracji, w czeskim wozie dla Iranu w wieży znajdował się jeden karabin maszynowy, natomiast w kadłubie było jarzmo dla kursowego karabinu maszynowego, obsługiwanego przez kierowcę). We wszystkich tych modyfikacjach wozu dla Szwecji, czynny udział brał główny konstruktor wozu, zatrudniony przez czechosłowackie zakłady ČKD, dawny „rosyjski biały”, emigrant z Rosji – Aleksandr Surin, wspomagany przez inżyniera Karela Exnera. Przedział silnikowy znajdował się z tyłu wozu (silnik wozu napędzał umieszczone z przodu kadłuba pojazdu koła napędowe). W centralnej części wozu znajdował się przedział bojowy z niewielką obrotową wieżyczką na stropie kadłuba, ulokowaną na prawo od osi wzdłużnej kadłuba (patrząc na przód pojazdu). Z przodu kadłuba, ulokowany na lewą stronę (także patrząc od przodu pojazdu), znajdowało się stanowisko dla kierowcy-mechanika wozu. Wieże obsługiwał dowódca-strzelec. Czołg ten z każdej strony kadłuba posiadał łącznie po cztery koła jezdne (po dwa wózki ,zawieszona na resorach piórowych, każdy wózek posiadał dwa koła jezdne), koło napędowe ulokowane z przodu kadłuba, koło napinające ulokowane z tyłu kadłuba. Dodatkowo z każdego boku kadłuba znajduje się jedna rolka podtrzymująca górny bieg gąsienicy. Szwedzka tankietka otrzymała gąsienice metalowe, dwugrzebieniowe o szerokości 210 mm.

Całość tego zamówienia zrealizowano do lutego 1939 roku, co oznaczało roczne opóźnienie w stosunku do pierwotnych i jak się okazało, nader nierealistycznych planów. Wozy, jak na pojazdy w swojej klasie „wagowej”, generalnie okazały się bardzo udane. Na drodze utrzymywały prędkość rzędu 60 km/h, układ napędowy i przeniesienia napędu były niezawodne. Natomiast wozy te nie zostały wyposażone w optyczne zestawy obserwacyjne oraz w łączność zewnętrzną. Dwaj członkowie załogi obserwowali teren wokół wozu przez szczeliny obserwacyjne, a we wnętrzu porozumiewali się oni przez tuby głosowe. Dopiero nieco później, kierowca wozu otrzymał prosty panel kontrolny, przez który dowódca mu sygnalizował najprostsze polecenia poprzez oświetlanie odpowiednich lampek kontrolnych, świecących różnymi kolorami. Ze względu na niewielkie rozmiary wozu członków załóg dobierano wśród żołnierzy niskich, drobnej budowy.

Prototyp wieży Strv m/42 z, zwanej „dzieloną wieżą” (DT), uzbrojonej w automatyczną armatę 75 mm pvkan m/43. Po prawej, od lewej, widoczne są czołgi m/37, m/42 i m/40

Czołgi lekkie, czy też tankietki, początkowo służyły w batalionie pancernym Göta livgarde, stacjonującego w Sztokholmie, ale od 1939 roku podzielono je pomiędzy 9. Regiment (Piechoty, w skrócie I 9), ulokowanej w Sködve oraz 10. Regiment (Piechoty, w skrócie I 10), ulokowanego w Strängnäs, a część wysłano na Gotlandię. Wozy z kontynentu realizowały przede wszystkim zadania rozpoznawcze i patrolowe, zaś ulokowane na Gotlandii były przede wszystkim odwodem przeciwdesantowym dowódcy obrony wyspy. Utrzymywano je w linii do początku 1953 roku.

Podstawowe dane taktyczno-technicznej

Masa bojowa wozu – 4500 kilogramów
Długość wozu – 3400 milimetrów
Szerokość wozu – 1850 milimetrów
Wysokość wozu – 1950 milimetrów
Napęd wozu – 6-cylindrowy, 4-suwowy silnik gaźnikowy typu Volvo FC-ČKD o pojemności skokowej 4390 cm³ i mocy maksymalnej 85 KM
Skrzynia biegów – pięciobiegowy układ transmisyjny typu Praga-Wilson (4 biegi jazdy do przodu i jeden bieg wsteczny)
Prędkość maksymalna na drodze – w zależności od danych 58-61 km/h
Zasięg maksymalny na drodze utwardzonej – do 200 kilometrów
Zasięg maksymalny w terenie – do 120 kilometrów
Pokonywanie przeszkód terenowych:
Pokonywanie wzniesień o nachyleniu – do 45 stopni
Pochylenie pojazdu – do 40 stopni
Rowy/okopy o szerokości – do 2600 mm
Ścianki o wysokości – do 600 mm
Możliwość brodzenia – do głębokości 900 mm
Opancerzenie wozu – od 4 mm do 19 mm
Uzbrojenie wozu – 2 karabiny maszynowe typu ksp m/36 (z zapasem 360 sztuk naboi)
Załoga wozu – dwóch żołnierzy (dowódca-strzelec, kierowca)

Bibliografia

Krzysztof Kubiak, Szwedzka Broń Pancerna 1920-1989 – organizacja i przegląd konstrukcji, Tetragon, Warszawa 2020
Tymoteusz Pawłowski, Czołgi czechosłowackie w latach 20.-tych i 30.-tych XX wieku, Czasopismo Wojsko i Technika – Historia Numer Specjalny 2/2016, ZBiAM, Warszawa
https://tank-afv.com/ww2/sweden/ww2-swedish-tanks.php
https://sv.wikipedia.org/wiki/Stridsvagn_m/37
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Strv_m/37