Działo samobieżne Stormartillerivagn m/43

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

Analiza przebiegu działań, jakie toczono w Europie podczas II Wojny Światowej przekonała szwedzkich wojskowych o konieczności wyposażenia rodzimych sił zbrojnych w artylerię samobieżną. Doświadczenia zarówno niemieckie, jak i radzieckie były w tej materii, absolutnie jednoznaczne i wprost wskazywały , że powinna ona posiadać możliwość prowadzenia ognia na wprost (bezpośredniego), jak i prowadzenie ognia stromotorowego (pośredniego). W dnu 27 września 1941 roku inspektor szwedzkich wojsk lądowych wydał rozkaz rozpoczęcia prac nad opracowaniem takiego wozu. Sięgnięto po wspomniane już doświadczenia stron wówczas wojujących – działo zamierzano umieścić w pancernej kazamacie, osadzonej na sprawdzonym już podwoziu gąsienicowym. Całkowita rezygnacja z zastosowania obrotowej wieży pozwalała na zastosowanie środka ogniowego o większym kalibrze działa, zaś przedział bojowy mieścił także większą jednostkę ognia, a przede wszystkim sam wóz był tańszy i prostszy w budowie.

Szwedzki wóz Stormartillerivagn m/43 (Sav m/43), po wojnie uzbrojony w haubicę m/44 Boforsa kalibru 105 mm

Historia konstrukcji

Wcześniejszy wariant, uzbrojony w armatę polową typu m/02 kalibru 75 mm. Doskonale widoczna jest odmienna budowa stropu nadbudówki

Początkowo eksperymentowano z zastosowaniem armaty kalibru 75 mm, oznaczoną jako m/40, która została zamontowana w prototypowym egzemplarzu czołgu m/38. Ostateczne rezultaty tej modyfikacji uznano za mocno zadowalające. Jednakże, wówczas Szwedom mocno brakowało samych czołgów, dlatego ich przerabianie przy zastosowaniu nowoczesnych armat polowych (holowanych), szybko uznano za niecelowe. Jednakże decydenci wojskowi sił lądowych cieli mieć na swoim wyposażeniu działa samobieżne o dużej sile ognia, a na instalację cięższej armaty, to zastosowane podwozie gąsienicowe, które wywodziło się w wozu L-60 było zbyt mało wytrzymałe. Z kolei zastosowanie podwozia gąsienicowego wozu, roboczo oznaczonego jako Landsverk Terro (pomniejszonej wersji przyszłego wozu m/42), doprowadził odo znacznego wzrostu masy własnej pojazdu. Zimą, początku 1943 roku prowadzono testy z zastosowanym podwoziem gąsienicowym pojazdu m/42 z lufą o długości 60 kalibrów, która została zapożyczona w armaty przeciwlotniczej typu m/36 kalibru 75 mm, ale był to osobny projekt, który zostanie opisany jako osobny temat na blogu. Zastosowane podwozie gąsienicowe okazało się jednak za słabe przy zastosowaniu haubicy polowej typu m/44 kalibru 150 mm. Równocześnie, eksperymentowano także z znacznie starszą armatą typu m/02 kalibru 75 mm, opartą o podwozie gąsienicowe Strv m/41. Po oszacowaniu posiadanego zasobu sprzętu , to jest tak wozów bojowych, jak i armat, zamówiono w Scanii działo samobieżne w tej ostatniej konfiguracji. Liczono zapewne, że uda się osiągnąć tutaj nową jakość techniczną, łącząc jednocześnie przestarzały już moralnie czołg z stosunkowo leciwą armatą, co nie było jednak pozbawione racjonalnego myślenia.

Działo samobieżne Stormartillerivagn m/43 z armatą m/02 kalibru 75 mm

Kiedy egzemplarz prototypowy został dostarczony w sierpniu 1943 roku, otrzymał wojskowe oznaczenie Pansaratillerivagn m/43 (w skrócie Pav m/43). Wóz poddano intensywnym próbom terenowym i ogniowym, które wypadły generalnie zadowalająco pod względem technicznym. Ostatecznie jednak zdecydowano się, że nowy wóz zostanie uzbrojony w nowo opracowaną przez zakłady Boforsa haubicy polowej typu m/44 kalibru 105 mm, o długości lufy 21 kalibrów. Ponieważ nie powiodły się przeprowadzone próby z zabudowaniem na podwoziu gąsienicowym wozu Strv m/41 eksperymentalnego, o kalibrze 150 mm działa bezodrzutowego (wóz ten został oznaczony jako Stormartilleripjäs fm/43-44 „Trätoffelvagnen”, w którym gazy wylotowe po strzale były wyprowadzane poza pancerną cytadelę – po przeprowadzonych testach, ostatecznie wóz nie został wprowadzony do produkcji seryjnej), zdecydowano się o zamówieniu 18 egzemplarzy dział samobieżnych, które miały być uzbrojone w armaty polowe m/02 kalibru 75 mm, które, tak szybko jak się okaże to możliwe, przezbroić zamierzano w 105 mm armaty polowe m/44. Stosowana umowa z firmą Scania-Vabism która została podpisana w marcu 1944 roku. Działa samobieżne te powstały kosztem wozów Strv m/42SII, których zamiast 122 zamówionych egzemplarzy, ostatecznie powstało 104 wozy.

Wóz Stormartillerivagn m/43 (1962)

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

Działa samobieżne typu Sav m/43 zorganizowano w dwa dywizjony artylerii samobieżnej (w każdej 3 baterie po 3 działa. Wiosną 1945 roku zgrupowano je nad granicą norweską, w związku z planowaną operacja wojskowa „Rädda Norge”. Miała być to bardzo ciekawa operacja wojskowa (ostatecznie się nie odbyła), która jednak nie jest tematem tego opracowania. Koncentracja szwedzkich wojsk rozpoczęła się jeszcze w lutym 1945 roku, pod pretekstem przeprowadzanych ćwiczeń wojskowych, przeprowadzonych w prowincji Dalarna, stanowiącą swoistą naturalną pozycję wojskową do rozpoczęcia marszu w kierunku norweskiego Oslo. Zbudowane dział samobieżne zebrały wówczas bardzo dobre opinie za ruchliwość taktyczną, mobilność w trudnym terenie i dużą siłę ognia. Nie ulega jednak wątpliwości, że w szwedzkiej artylerii były one zupełnie nową jakość bojową w szwedzkiej armii.

Załadunek na lory kolejowe

Jednakże nie wszystko odbywał osie zgodnie z przyjętym planem. Przezbrajanie wozów w haubice polowe m/44 kalibru 105 mm odbywał się bardzo powoli, choć po zakończeniu II Wojny Światowej w Europie nie posiadało już tak wysokiego priorytetu. Wszystkie 18 egzemplarzy wozów zostały przezbrojone dopiero w marcu 1946 roku. Jednocześnie pod koniec 1945 roku zamówiono kolejne 18 egzemplarzy dział samobieżnych Sav m/43, które jednak od samego początku miały być uzbrojone w haubice kalibru 105 mm. Dostawy drugiej partii wozów, zakończyły się w czerwcu 1947 roku.

Stormartillerivagn m/43 (1946)

Haubica polowa kalibru 105 mm L/21 typu m/44 Sav strzelało przede wszystkim nabojami z granatami odłamkowo-burzącymi, ale mogło również strzelać różnymi rodzajami nabojów przeciwpancernych:

Lekki granat przeciwpancerny typu Tracer m/39: penetracja około 90 mm RHA
Lekki granat przeciwpancerny typu Tracer m/49: penetracja około 240 mm RHA
Lekki granat przeciwpancerny typu Tracer m/60: penetracja około 300 mm RHA
Lekki granat przeciwpancerny typu Tracer m/65: penetracja około 350 mm RHA

Działa samobieżne Stormartillerivagn m/43 – modernizacja z 1962 roku

Dostępne były również naboje z pociskami dymnymi (chemicznymi).

Na początku lat 50.-tych XX wieku działa samobieżne przeniesiono z brygad pancernych do brygad piechoty. Każda z wielkich jednostek wojskowych w Norrlandzie (na północnej części Szwecji), otrzymały dywizjon złożony z 2 baterii, każda po 3 działa samobieżne. Wymagało to przeniesienia logistyki z wojsk pancernych do jednostek piechoty, a także dozbrojenia wozów w amunicję artyleryjską z głowicami odłamkowo-burzącymi (w jednostkach pancernych stosowano amunicją przeciwpancerną oraz burzącą). W związku z wprowadzeniem do czynnej eksploatacji nowych dział samobieżnych rodziny Ikv m/72/102/103, to one jako pojazdy lżejsze zostały skierowane w północnej rejony Szwecji, natomiast starsze i cięższe Sav m/43 trafiły na południe państwa. Organizacja pododdziałów nie uległa jednak żadnej zmianie.

Kiedy w latach 60.-tych XX wieku za znacznie bardziej perspektywiczne i podatne na modernizację uznano samobieżne działa przeciwpancerne typu Pvkv m/43, z dział samobieżnych Sav m/43 zostały wymontowane silniki Scania-Vabis 603/2 o mocy 162 KM i zastąpione zostały słabszymi o 20 KM silnikami Scania-Vabis 1664/13. Po owej przebudowie wozy te oznaczono jako Sav m/43 (1962), choć ja spotkałem się też z oznaczeniem Sav/46, ale był to najprawdopodobniej błąd w pisowni. W takiej konfiguracji wozy te dotrwały do lat 1970-1973, kiedy to w brygadach piechoty, wozy te zostały zastąpione przez czołgi Strv 74 (po 11 wozów w kompanii batalionu wsparcia brygady piechoty).

Wersja w kamuflażu

Warianty wozu m/43

Pansarartillerivagn m/43 (skrót: Pav m/43) – zbudowano jeden egzemplarz prototypowy Sav m/43, uzbrojony w lekką armatę polowa m/02 kalibru 75 mm
Stormartillerivagn m/43 (skrót: Sav m/43) (1944) – 18 egzempalrzy w służbie. Wczesna wersja Sav m/43. Wyposażona w chłodzony cieczą silnik Scania-Vabis 603/2 V6 o mocy 162 KM i uzbrojona w lekką armatę m/02 kalibru 75 mm
Ciężki wóz artyleryjski m/43 (Sav m/43) (1946) – 36 egzemplarzy w służbie. Standardowa wersja Sav m/43. Pierwsze 18 pojazdów i wszystkie pojazdy zbudowane po nich otrzymały w 1946 roku potężniejsze uzbrojenie w postaci haubicy polowej kalibru 105 mm L/21 typu m/44
Stormartillerivagn m/43 (Sav m/43) (1962) – 36 egzemplarzy w służbie. Na początku lat 60.-tych XX wieku, gdy planowano modernizację silnika w samobieżnych „niszczycielach czołgów” Pvkv m/43, szwedzkie działa samobieżne Sav m/43 dosł nowy zespół napędowy, zrezygnowano z mocniejszego silnika Scania-Vabis typu 603/2. Zastąpiono go słabszym, o 20 KM silnikiem Scania typu 1664/13, który był montowany w Strv m/41 SI. Silnik ten miał wydech po prawej stronie, co oznaczało konieczność obrócenia tłumika i przeniesienia niektórych elementów wyposażenia zewnętrznego
Stormartilleripjäs fm/43-44 „Trätoffelvagnen” , znany również jako Motorlavettage 10 ton – prototyp Stormartilleripjäs oparty na podwoziu gąsienicowym czołgu Strv m/41, nazwany „Trätoffelvagnen” ze względu na kształt przypominający drewniany but. Powstał on w wyniku przebudowy prototypu wozu Sav m/43 przez Scania-Vabis. Silnik został przesunięty do przodu w podwoziu, a przedział bojowy do tyłu poprzez nową nadbudowę. Uzbrojenie stanowiło bezodrzutowe działo artyleryjskie kalibru 150 mm. Przeprowadzono również próby z armatą Pvkv m/43 kalibru 75 mm. Po przeprowadzonych próbach poligonowych, egzemplarz prototypowy nie został dopuszczony do produkcji

Kazamata nadbudówki z uzbrojeniem

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy, Muzeum obrněné techniky Smržovka

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: Sav m/43 (1946)

Podwozie gąsienicowe – Strv m/41SII
Masa bojowa – 11 700 kg
Wymiary konstrukcji:
Długość kadłuba – 4610 mm
Długość całkowita wozu – 5050 mm
Szerokość wozu – 2140 mm
Wysokość wozu – 2290 mm
Prześwit kadłuba – 400 mm
Napęd wozu – silnik 6-cylindrowy, gaźnikowy typu Scania-Vabis 603/2
Moc silnika – 162 KM
Transmisja wozu – Praga-Wilson (5 biegów do jazdy naprzód, 1 bieg wsteczny)
Prędkość maksymalna wozu – do 45 km/h
Zasięg maksymalny – do 190 km
Opancerzenie wozu – przód/boki – od 5 mm do 13 mm, tył – od 15 mm do 13 mm, strop – od 15 mm do 8 mm, podłoga – od 13 mm do 15 mm
Uzbrojenie główne – 75 mm armata polowa m/02 z zapasem 80 sztuk naboi
Kąt naprowadzania w płaszczyźnie poziomej – do 10 stopni na prawą stronę oraz do 18 stopni na lewą stronę
Kąt naprowadzania w płaszczyźnie pionowej – od -10 stopni do +23 stopni
Radiostacja pokładowa – typu Sv 1
Pokonywanie przeszkód terenowych:
Stoki o nachyleniu – do 45 stopni
Rowy/okopy – o szerokości – do 2100 mm
Przeszkód pionowych o wysokości – do 800 mm
Brodzenie, głębokość – do 900 mm
Załoga wozu – czterech żołnierzy: dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca

Do transportu dział samobieżnych Stormartillerivagn m/43 kalibru 105 mm w Szwecji wykorzystano sieć kolejową

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: Sav m/43 (1962)

Podwozie gąsienicowe – Strv m/41SII
Masa bojowa – 12 400 kg
Wymiary konstrukcji:
Długość kadłuba – 4610 mm
Długość całkowita wozu – 5050 mm
Szerokość wozu – 2140 mm
Wysokość wozu – 2290 mm
Prześwit kadłuba – 380 mm
Napęd wozu – silnik 6-cylindrowy, gaźnikowy typu Scania-Vabis 1664/13
Moc silnika – 140 KM
Transmisja wozu – Praga-Wilson (5 biegów do jazdy naprzód, 1 bieg wsteczny)
Prędkość maksymalna wozu – do 43 km/h
Zasięg maksymalny – do 180 km
Opancerzenie wozu – przód/boki – od 5 mm do 13 mm, tył – od 15 mm do 13 mm, strop – od 15 mm do 8 mm, podłoga – od 13 mm do 15 mm
Uzbrojenie główne – 105 mm haubica polowa m/44 z zapasem 41 sztuk naboi rozdzielnego ładowania
Kąt naprowadzania w płaszczyźnie poziomej – do 15 stopni na prawą stronę oraz do 20 stopni na lewą stronę
Kąt naprowadzania w płaszczyźnie pionowej – od -14 stopni do +20 stopni
Radiostacja pokładowa – typu Sv 1
Pokonywanie przeszkód terenowych:
Stoki o nachyleniu – do 45 stopni
Rowy/okopy – o szerokości – do 2100 mm
Przeszkód pionowych o wysokości – do 800 mm
Brodzenie, głębokość – do 900 mm
Załoga wozu – czterech żołnierzy: dowódca, celowniczy, ładowniczy, kierowca

Bibliografia

Krzysztof Kubiak, Szwedzka broń pancerna 1920-1989 – organizacja, przegląd konstrukcji, Wydawnictwo Tetragon, Warszawa 2020
https://tanks-encyclopedia.com/ww2/sweden/stormartillerivagn-m43-105mm-spg.php
https://tank-afv.com/coldwar/Sweden/Pansarvarnskanonvagn-M43.php