9 mm pistolet maszynowy STEN
Poznań, Muzeum Broni Pancernej
Korzenie historii powstania brytyjskiego pistoletu maszynowego STEN sięgają czasów trwania na Półwyspie Iberyjskim hiszpańskiej wojny domowej, która toczyła się w latach 1936-1939. Z technicznego punktu widzenia dla wielkich mocarstw europejskich był to swoisty poligon doświadczalny dla różnych typów uzbrojenia, w tym coraz popularniejszych pistoletów maszynowych. Liczni wojskowi obserwatorzy oceniali skuteczność użytej tam broni. Bardzo popularne stały się wówczas pistolety maszynowe, które wprawdzie nie posiadały zasięgu strzału klasycznego karabinu powtarzalnego, to jednak posiadał zdecydowaną przewagę na krótkich dystansach, zwłaszcza w walkach miejskich. Pojawiły się tam zarówno konstrukcje niemieckie: konstrukcje Schmeissera Maschinenpistole (MP) 18.I, MP 28.II, Bergmann MP 34, Vollmer ERMA MP 34 czy również liczne ich „wariacje” hiszpańskie.
Historia konstrukcji
Wariant STEN Mk. II, czyli najliczniej produkowana wersja tego brytyjskiego pistoletu maszynowego, tutaj z kolbą rurową
Niemcy w pełni zrozumieli znaczenie tego typu broni, dlatego ich prace zostały skierowane dla nowocześniejszych konstrukcji, takich jak MP 38 czy MP 40, także kilka innych krajów rozpoczęły swoje prace nad tego typu broniami strzeleckimi: Francja, Polska, Związek Radziecki czy Włochy. Natomiast na tym tle Wielka Brytania nie przywiązała do tego tematu żadnej roli. Wprawdzie przeprowadzono wówczas kilka zakupów amerykańskich pistoletów maszynowych Thompsona – pięknych i bardzo drogich dla Brytyjczyków, aby je przebadać. Ostatecznie jednak zrezygnowano z dalszych zakupów, argumentując m.in. tym, że British Army nie może być wyposażona w broń stricte gangsterską.
Jednak wybuch wojny, zajęcie przez Niemców częściowego terytorium Polski, Danii, Norwegii oraz prawie całej Zachodniej Europy w 1940 roku, wycofanie z Francji Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, porzucenie całego wyposażenia ciężkiego oraz zebrane doświadczenia, wprost unaoczniły brytyjskiemu dowództwo pilną potrzebę posiadania tego typu broni strzeleckich, którą można było by uzbroić masowo własnych żołnierzy oraz obronę cywilną, ponieważ spodziewano się niemieckiej inwazji na Wyspy Brytyjskie. Jedynym krajem , który mógł szybko dostarczyć tego typu broń, były Stany Zjednoczone, natomiast Brytyjczyków nie było stać na zakup takiej ilości, drogiej broni. Pistolety maszynowe systemu Thompsona kosztowały według ówczesnego kursu po 6,8 funta za sztukę (a była to wysoka cena). Zresztą amerykańskie fabryki nie były jeszcze rozgrzewane dla masowej produkcji, a same Stany Zjednoczone nie były jeszcze łączone w działania wojenne i otwartym sojusznikiem Wielkiej Brytanii. Szukano więc innych rozwiązań.
W samym kraju nie było czasu naprowadzenie jakichkolwiek prac koncepcyjnych nad własną bronią i powstawania projektów wstępnych. Zdobyto na terenie Francji niewielkie ilości niemieckich pistoletów maszynowych rodziny MP 38 oraz MP 40, a uważano ją wówczas za najlepsza broń tego typu na świecie. Ale jeszcze inny brytyjski sukces okazał się tutaj ważniejszy. Po ostatecznej Kapitulacji wojsk włoskich w Erytrei, zdobyto duże zapasy podstawowej niemieckiej amunicji pistoletowej 9 mm x 19 mm Parabellum. Uznano, że tego typu nabój najlepiej będzie się nadawał dla przyszłych brytyjskich pistoletów maszynowych, które należało jeszcze skonstruować.
Po bardzo dokładnym zbadaniu konstrukcji niemieckiego pistoletu maszynowego MP 40 wymagała opanowano przez brytyjski przemysł odpowiednich technologii przeróbki metaloplastycznej, zwłaszcza w zakresie głębokiego tłoczenia i kucia matrycowego detali metalowych, co dla Brytyjczyków mogło okazać się nader trudne w warunkach panującej wojny. Aby dokonać tutaj odpowiednich kroków naprzód, trzeba było dokonać radykalnych cięć w konstrukcji przyszłego projektu brytyjskiego pistoletu maszynowego. Konstrukcje broni należało uprościć do radykalnego wręcz absurdu. Sama broń choć mogła wyglądać tak, jak zrobiona ze śmieci, to jednocześnie działała sprawnie i można było z niej prowadzić ogień ciągły. Broń ta otrzymała nazwę STEN i zaopatrzono ją numerem I.
Wariant STEN Mk. IIS z zainstalowanym stałym tłumikiem dźwięku
Nazwa broni STEN jest akronimem od połączenia inicjałów nazwisk Shepperda i Turpina oraz dwóch pierwszych liter nazwy miejscowości Enfield. Panowie: Reginald Vernon Shepperd – major w stanie spoczynku, został podczas działań wojennych ponownie powołany do czynnej służby i pełnił on funkcję tzw. Projekt Officer, czyli brytyjskiego oficera odpowiedzialnego za opracowanie projektu. Konstruktorem broni był natomiast Harold John Turpin, czyli bardzo doświadczony pracownik Royal Small Arms Factory. Pracował on dla tej wytwórni przez wiele lat, początkowo jako kreślarz, a później jako samodzielny projektant. Działo się to w Enfield, gdzie mieścił się zarówno główny Brytyjski Arsenał Rządowy (British Government Arsenal), jak i już wcześniej wspomniana Królewska Wytwórnia Broni Małokalibrowych.
Prototypowy egzemplarz został po raz pierwszy pokazany 10 stycznia 1941 roku i jeszcze w tym miesiącu przeszedł on mocno skróconą próbę żywotności, obejmującej oddanie 5000 wystrzałów. Działał nader dobrze, tak w warunkach normalnych, jak i w warunkach zapiaszczenia czy zabłocenia. Został więc on po przeprowadzonych próbach i pozytywnej ocenie – skierowany do produkcji seryjnej, która rozpoczęła się w czerwcu 1941 roku. Rosła ona i swój szczyt osiągnęła w 1943 roku, kiedy tygodniowo produkowano nawet 47 000 sztuk broni. Całkowita liczba brytyjskich pistoletów maszynowych Sten, trwająca od czerwca 1941 roku do końca 1945 roku wyniosła 3 750 000 sztuk broni. Ponadto wyprodukowano ponad 34 000 000 sztuk magazynków. Po uruchomieniu produkcji seryjnej w Wielkiej Brytanii, stopniowo zaczęto uruchamiać ich produkcję w Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii – często po wprowadzeniu lokalnych zmian w konstrukcji broni.
Pistolet maszynowy STEN Mk. II z kolbą rurową
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Poznań, Muzeum Broni Pancernej
Na terytorium Wielkiej Brytanii wytwarzaniem pistoletów maszynowych STEN zajmowały się trzy zakłady produkcyjne – Royal Small Arms Factory w Enfield, Birmingham Small Arms Ltd. w Tylseley oraz Royal Ordnance Factory w Fazackerley. Bardzo interesujące są tutaj dane dotyczące produkcji w firmie BSA. Pierwsze 25 egzemplarzy wykonanych zostało w końcu sierpnia 1941 roku. We wrześniu wyprodukowano 200 sztuk broni, w październiku liczba ta przekroczyła 1000 sztuk, w listopadzie przekroczyła 2000 sztuk. Do czerwca 1942 roku gdy dostarczono już 100 000 sztuk pistoletów maszynowych STEN, produkcja wzrosła do 20 000 sztuk borni na miesiąc, a przy końcu 1942 roku osiągnęła liczbę 25 000 sztuk broni na miesiąc. Łącznie w zakładach Birmingham Small Arms Ltd. wykonano 404 383 sztuki pistoletów maszynowych rodziny STEN oraz 350 000 sztuk dodatkowych luf (zapasowych). Natomiast w Royal Ordnance Factory w Fazackrley również zdołano osiągnąć masową produkcję na poziomie 20 000 sztuk miesięcznie.
Cena jednostkowa broni była znacznie niższa i na przykład według informacji Piotra Wilniewczyca miała wynosić ona około 1 brytyjskiego funta, choć najprawdopodobniej dane te są mocno przesadzone. W okresie szczytowej produkcji pistoletów maszynowych STEN w 1943 roku, to cena jednostkowa broni wynosiła 2,8 funta, natomiast przeliczając na dolary kanadyjskie, to produkowany na miejscu wariant STEN Mk. II miał kosztować 13,55 dolara. Ta sama broń z dodatkowym magazynkiem i urządzeniem do ładowania magazynków miała kosztować 17,47 dolara. Natomiast produkowane w Wielkiej Brytanii wzory pistoletów maszynowych STEN: Mk. I, Mk. I*, MK. II oraz Mk. III kosztować miały po 10,99 dolara, zaś wzór Mk. V aż 19,81 dolara kanadyjskiego.
Warianty Angielskie
Rodzina brytyjskich pistoletów maszynowych STEN jest największa i liczy aż 11 wzorów uzbrojenia, oznaczonych skrótem Mk, pochodzącym od słowa Mark (Wzór) oraz nadawanymi kolejnymi numerami rzymskimi: są to następujące modele: Mk. I, Mk. I* (z sufiksem gwiazdki), Mk. II, Mk. IIS, Mk. III, Mk. IVA, Mk. IVAS, Mk. IVB, Mk. V, Mk. V standard oraz Mk. VI. Trzy z nich, a mianowicie warianty: Mk. IIS, Mk. IVAS oraz Mk. VI były wyposażone w tłumik dźwięku.
STEN Mk II (1942). Zdjęcie ilustruje nieprawidłowy sposób trzymania broni
Pierwszy model STEN Mk. I, był wzorem w konstrukcji którego wykorzystano jeszcze elementy wykonane z drewna. Drewna wykonane zostało krótkie łoże oraz okrągły przedni chwyt, składany pod lufę. Nieperforowana osłona obejmowała lufę broni na jej całej długości i była tutaj zakończona bardzo charakterystycznym, dość długim tłumikiem płomienia wylotowego. Lufa nie była wyjmowana. Muszka znajdowała się na końcu osłony lufy i była z obu stron dodatkowo osłonięta. We modelu Mk. I zastosowano dwa rodzaje kolby metalowej No. 1 oraz No. 2 z poprzeczką.
Wariant STEN Mk. I* pojawił się w końcu 1941 roku. Była to nieco uproszczona wersja modeli Mk. I. Zlikwidowano tłumik płomienia, co widocznie skróciło broń, a zamiast drewnianego łoża zastosowano metalową pokrywę komory spustowej. Ponadto większość wyprodukowanych egzemplarzy warianty Mk. I* była pozbawiona drewnianego składane chwytu przedniego. Pozostałe części były identyczne jak w modeli Mk. I. Do czerwca 1942 roku wyprodukowano łącznie ponad 100 000 egzemplarzy pistoletów maszynowych wersji Mk. I oraz Mk. I*. Produkcja ta pozwoliła na zaspokojenie „pierwszego głodu” dla tego typu broni strzeleckiej w British Army.
Gniazdo magazynka
Najliczniejszy był wariant STEN Mk. II. W latach 1942-1944 był to przepisowy pistolet maszynowy większości oddziałów brytyjskich oraz sojuszniczych (uzbrajanych na modłę brytyjską), stacjonujących w Wielkiej Brytanii. Wyjątek stanowiły tutaj oddziały morskich komandosów (SBS), które wolały pistolety maszynowe systemu Thompsona. Lufa wariantu Mk. II była łatwo odsączalna od komory zamkowej, a zastosowana osłona lufy jest znacznie krótsza i też odłączana od komory zamkowej. W związku z tym muszkę broni przeniesiono z osłony lufy na komorę zamkową, co oczywiście skróciło linię celowania i pogorszyło „celność” Dla polepszenia chłodzenia w osłonie lufy, wykonano szereg otworów. Istotną zmianą w konstrukcji wariantu Mk. II było zastosowanie ruchomego gniazda magazynka. Po zwolnieniu zatrzasku gniazdo magazynka można było przenieść o 90 stopni, do położenia pionowo w dół. Miało to na celu dodatkowo zabezpieczyć okno wyrzutowe łusek przed dostaniem się tam piachu, błota czy obcych ciał, które mogły by doprowadzić do zacięcia broni. Jednak same pistolety maszynowe STEN Mk. II różniły się detalami w zależności gdzie były produkowane – jedne posiadały lufy z łącznie 6 bruzdami, inne tylko z 2 bruzdami. Jeszcze inne posiadały zaczep pod bagnet, ale występowały one bardzo rzadko. W nielicznych modelach zastosowano także odłączany przedni chwyt. Ten chwyt stał się popularny w holenderskich wojskach lądowych, używających brytyjskich modeli STEN Mk. Ii po zakończeniu II Wojny Światowej. Pokrywa komory spustowej była łączona za pomocą wkrętów lub na lekki wcisk. Jednak największa różnorodność występowała w stosowanych kolbach. Przeważała tutaj bardzo prosta konstrukcyjnie kolba rurowa z dospawana do niej stopką, ale stosowano także różnorodne kolby kształtowe, kolby składane oraz bez kolby z specjalnym chwytem tylnym.
Niemiecka propaganda hałaśliwie atakowała Brytyjczyków za prowadzenie tzw. wojny czerwonoskórych, którą przeprowadzano na kontynencie europejskim. Były to różnorodne działania sabotażowe i dywersyjne, organizowane przez brytyjską SOE (Special Operations Executive – Wydział Operacji Specjalnych) lub przez MI 6 (Military Inteligence 6 – Oddział 6 Wywiadu Wojskowego). W akcjach tych wykorzystywany był m.in. specjalny wariant pistoletu maszynowego STEN Mk. IIS. Litera S jest tutaj skrótem od słowa silenced – wyciszony. Od wozu MK. II różnił się on przede wszystkim znacznie krótszą lufa, lżejszym zamkiem o masie jednego funta (0,454 kg), zastosowaniem krótszej sprężyny powrotnej i przykręcanym tłumikiem dźwięku (przykręcanym do komory zamkowej, w taki sam sposób jak zespół lufy w wersji Mk. II). W tłumiku zastosowano klasyczne rozwiązania H. Maxima postaci szeregu przegród, ulokowanych w przedniej części rury tłumika. Ukłąd ten jest skuteczny przy zastosowaniu amunicji lecącej mniej niż prędkość dźwięku. Standardowa amunicja pistoletowa 9 mm temu nie odpowiadała, dlatego w łusce zastosowano mniejszy ładunek miotający i zmieniono konstrukcję lufy. Skrócono ją do 91,4 mm, a ponadto wywiercono w niej szereg otworów promieniowych, ulokowanych tuż za komorą nabojową. Po odpaleniu naboju, gdy tylko sam pocisk wejdzie do przewodu lufy broni, znaczna część powstałych gazów prochowych wypływa przez te otwory lufie do komory rozprężania utworzonej przez płaszcz zastosowanego tłumika. Ten ruch oraz to, że zastosowana lufa jest krótsza, rozpędza to wystrzelony pocisk do prędkości poddźwiękowej. Komory w tłumiku znacząco rozpraszają gazy prochowe i pozwalają na swobodniejsze ich przedostawanie się ich do atmosfery bez powstawania nadmiernego hałasu. Dlatego huk wystrzału został tak skutecznie wytłumiony. Tutaj natomiast wyraźnie słyszalny był natomiast powstały szczęk zamka broni przy jego ruchu do przodu i uderzenia w lufę przy odpalaniu naboju, słyszalny z odległości do około 20 metrów.
Pistolet maszynowy STEN Mk. II z tzw. drucianą kolbą
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Świnoujście, Muzeum Obrony Wybrzeża – Fort Gerharda
Brytyjska instrukcja obsługi dla pistoletu maszynowego Mk. IIS zalecała strzelanie ogniem pojedynczym czy krótkimi seriami, zaś dłuższymi seriami tylko w skrajnie krytycznej sytuacji. Jednak nawet przy oddawaniu pojedynczych strzałów, to sam tłumik bardzo szybko się nagrzewał, dlatego też brytyjskie STEN Mk. IIS zostały dodatkowo wyposażone w brezentowe opończe izolacyjne, zasznurowane na rurach tłumików. Mimo zdecydowanie mniejszej prędkości początkowej wystrzeliwanych pocisków, a tym samym ich energii kinetycznej, zasięg skuteczny prowadzonego ognia dla modelu Mk. IIS wynosił 150 jardów, czyli około 135 metrów, co było odległością wystarczającą, zwłaszcza dla broni, która często była używana w warunkach nocnych. Podczas trwania wojny, pistolety maszynowe STEN Mk. IIS były używane m.in. w operacji Frankton, u ujścia Girondy. Komandosi brytyjscy zostali dowiezieni okrętem podwodnym Tune, pokonali szerokie ujście rzeki na sześciu canoe i umieścili miny magnetyczne na niemieckich okrętach podwodnych, stojących u nabrzeża. Zatopiono lub poważnie uszkodzono 6 jednostek. Na wyposażeniu jednostki znalazły się dwa pistolety maszynowe STEN Mk. IIS. Bardzo podobna akcja została wykonana przeciwko japońskim okrętom podwodnym w 1944 roku, które były zakotwiczone w porcie morskim w Singapurze. Używane były przez jednostki lądowe w licznych akcjach dywersyjnych. Po zakończeniu wojny, broń ta znalazła się jeszcze w brytyjskich siłach specjalnych działających na Półwyspie Koreańskim w latach 1951-1953.
STEN Mk. III był produkowany w dużych ilościach w Wielkiej Brytanii oraz w Kanadzie w latach 1943-1944. Łącznię produkcję dla tego wzoru pistoletu maszynowe i późniejszego modelu Mk. V oblicza się na około 1 500 000 egzemplarzy broni. Niektóre z broni w gnieździe magazynka było wybite oznaczenie STEN M.C. Mk. III. Liter M.C. oznaczają tutaj Machine Carbine – karabinek maszynowy. Była to oficjalna brytyjska nazwa dla tego typu broni podczas trwania II Wojny Światowej. Po zakończeniu działań wojennych w Europie zmieniono nazwę na oficjalnie pistolet maszynowy.
Operator radiostacji z pułku Durham Light Infantry, uzbrojony w pistolet maszynowy STEN Mk III; Francja, 1944 rok
Wariant Mk. III pochodzi w prostej linii od wariantu STEN Mk. I*. W nowym wariancie usunięto dwie najbardziej widoczne wady pistoletu maszynowego STEN Mk. II, w którym wskutek zastosowania zbyt krótkiej osłony lufy mogło nastąpić:
-
Poparzenie dłoni podtrzymującej broń, jeśli strzelec przesunął ją za daleko w przód i dotknął gorącej lufy.
-
Skaleczenie dłoni przez ruchomy zamek i wyrzucanie łuski z okna wyrzutowego, jeśli dłoń strzelca była przesunięta zbyt daleko do tyłu broni.
Powrócono więc do metalowej osłony, obejmującą cała długość lufy, co miało wygodniej chwycić broń w tym miejscu lewą ręką. Przed oknem wyrzutowym dla łusek z wystrzelonych naboi, przymocowano wygiętą blachę, umożliwiającą nadmierne cofnięcie dłoni strzelca. . Stracono jednak tą zaletę, że broń można było szybko rozłożyć na mniejsze elementy. Lufa w broni nie wymienna, ale różni się ona wymiarem, ze względu na jej inny sposób montażu, dlatego lufy wariantów Mk. I* i Mk. III nie są ze sobą wymienne przy ich produkcji. Pod względem wykonania wariant Mk. III jest najbardziej uproszczonym wzorem. Podobnie jak model Mk. II, zastosowane kolby posiadały rożne kształty.
Duże ilości wyprodukowanych pistoletów maszynowych Mk. III zrzucano w pojemnikach desantowych na spadochronach na terytorium zachodniej Europy, okupowanej przez siły niemieckie. Najwięcej ich trafiło w ręce francuskiego ruchu oporu – Resistance. Na ogół dostarczano je z 8 pełnymi magazynkami W pierwszych rzutach wysyłano pistolety maszynowe STEN Mk. II z 4 pełnymi magazynkami. Pojemniki desantowe zostały tak zoptymalizowane, że w ostatnich latach wojny, na jeden pistolet maszynowy, przypadało nawet 300 sztuk naboi.
Pistolet maszynowy STEN Mk. III z kolbą rurową
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Świnoujście, Muzeum Obrony Wybrzeża – Fort Gerharda
Kolejny wariant – STEN Mk. IV był bronią bardziej eksperymentalną bronią z przeznaczeniem dla powstających jednostek powietrzno-desantowych. Nad wzorem tej broni pracowano w latach 1943-1944 i pojawił się on łącznie w trzech odmianach dla tej wersji: Mk. IVA, Mk. IVAS (wariant z zastosowanym tłumikiem dźwięku) oraz Mk. IVB. Wzory pistoletów maszynowych w tej wersji charakteryzowały się ogólną skróconą długością, zwłaszcza wariant Mk. IVB z krótką lufa oraz w pełni składaną kolbą. Wariant Mk. IVA był od modelu Mk. IVB dłuższy o 76 mm. Model Mk. IVA posiadał drewniany chwyt pistoletowy i bardzo duży kabłąk, osłaniający spust broni. Broń ta mogła być wykorzystywana przez strzelca noszącego grube, skórzane rękawice w warunkach arktycznych. Natomiast wariant Mk. IVB ma natomiast całkowicie nowy mechanizm spustowy, a zarazem zastosowany chwyt pistoletowy, który został przesunięty bliżej środka ciężkości broni. Interesującą ciekawostką dla wariantu Mk. IV (A i B) jest zastosowany otwór, wywiercony w rączce zamkowej, przez który miał być przeciągany sznur spustowy. Przeznaczenie dla tego typu rozwiązania nie jest tutaj do końca wyjaśnione, ale faktyczna jego wartość użytkowa jest raczej niewielka. Ostatecznie dalsze prace rozwojowe nad wariantem Mk. IV zostały zakończone, ponieważ w produkcji znalazł się wariant Mk. V, który miał być także przeznaczony dla wojsk powietrzno-desantowych i został on oceniony nad wyraz dobrze. Dlatego dalsze rozwijanie modelu Mk. IV i jego pod wariantów uznano za niepotrzebne.
Gdy wojna chodziła w przedostatni rok, to jakość produkowanej broni strzeleckiej dla niemieckiej armii spadała – dotyczyły to także pistoletów maszynowych. Na tym tle jakość brytyjskich pistoletów maszynowych STEN wzrastała. Dotyczyło to wariantu Mk. V, który miał być pierwotnie opracowany dla rozwijanych brytyjskich wojsk powietrzno-desantowych. Jakość tej broni znacząco wrosła, a sami żołnierze niejako sarkastycznie, określali go jako STEN „de luxe”. Broń ta znalazła się w rękach części brytyjskich spadochroniarzy podczas walk pod miastem Arnhem, ale z czasem gdy ich ilość przybywała znalazła się na wyposażeniu wszystkich brytyjskich rodzajów wojsk. W praktyce stanowi to znacznie ulepszony wariant pistoletu maszynowego STEN Mk. II, gdzie zastosowano: drewnianą kolbę, lufę broni z możliwością mocowania na niej bagnetu, wziętego z karabinu powtarzalnego Enfield No. 4, muszka z osłoną z tego samego karabinu. Inną modyfikacją w broni, która miała być w teorii wartościowa, było zastosowanie pod osłoną lufy przedniego chwytu, wykonanego z drewna. Rozwiązywało to spore trudności, występujące przy chwytaniu pistoletu maszynowego STEN Mk. II. Chwyt ten, został dobrze opracowany i doskonale wyważony, usuwał wszelką chęć trzymania broni za magazynek, chęć bardzo silną w przypadku pistoletu maszynowego STEN Mk. II, aby można było ją zlikwidować bardzo prostym zakazem regulaminowym. Niestety, w użytkowaniu chwyt ten okazał się bardzo łamliwy, a ponadto bardzo sprzyjał przypadkowemu luzowaniu się lufy broni, przez uderzenie w chwyt powodowało zwolnienie zatrzasku osłony lufy, a to z kolei po prostu luzowało lufę broni. Dlatego też w następnych partiach wzoru pistoletu maszynowego STEN Mk. V, ten przedni chwyt został zlikwidowany, a odmiana nie posiadająca tego chwytu nosiły oznaczenie STEN Mk. V standard. Chwyt przedni został zlikwidowany w partii pistoletów maszynowych Mk. V, które produkowane były po dniu 1 czerwca 1945 roku, ale w niektórych wcześniej wyprodukowanych partiach też występowały egzemplarze, które już nie posiadały seryjnie montowanych przednich chwytów. Pozostawiono natomiast bez zmian chwyt tylny – pistoletowy. Znalazło się tutaj dla niego miejsce, ponieważ o 38 milimetry do przodu został przesunięty mechanizm spustowy oraz przełącznik rodzaju ognia. Z kolei to przesuniecie, spowodowało zmiany w ukształtowaniu przedniej części trzonka zamkowego. Wcześniejsze warianty pistoletów maszynowych STEN były pokrywane czarną farba, parkeryzowane lub po prostu czernione, natomiast wariant STEN Mk. V stosowano natomiast lepiej trzymającą syntetyczną emalię piecową. W pierwszych egzemplarzach seryjnych wariantu Mk. V trzewiki kolby były wykonywane z brązu, później stosowane były trzewiki wykonywane ze stali.
Francuski partyzant ze pistoletem maszynowym STEN podczas trwania Powstania Paryskiego
Pistolet maszynowy STEN Mk. V był dla brytyjskiej rodziny „szczytowym” osiągnięciem w wielkiej rodzinie STEN produkowanych w Wielkiej Brytanii. Stał się on przepisowym pistoletem maszynowym dla wojsk brytyjskich aż do końca 1953 roku, czyli daty oficjalnego przyjęcia do czynnej służby nowego pistoletu maszynowego L2A3 Sterklling-Patchett. Ale w praktyce był on użytkowany nieco dłużej. Był podstawową bronią tego typu podczas działań na Półwyspie Koreańskim w latach 1950-1953 oraz użyto go jeszcze podczas przeprowadzenia desantu powietrznego oraz morskiego na Suez w 1956 roku podczas próby zajęcia znacjonalizowanego Kanału Sueskiego.
Ostatnim „członkiem rodziny” był pistolet maszynowy STEN Mk. VI. W praktyce był to wariant STEN Mk. V wyposażony w montowany tłumik dźwięku. Ma te same charakterystyki co wariant Mk. IIS, ponieważ w obu broniach zastosowano ten sam tłumik oraz ten sam typ zamka i sprężyny powrotnej. Przeznaczony jest do wykonania zadań specjalnych, przede wszystkim ogniem pojedynczym.
Pistolet maszynowy STEN Mk VI z tłumikiem
Brytyjskie pistolety maszynowe STEN były przeznaczone do wykrywania zadań bojowych, ale nie tylko. Bardzo interesującą ciekawostką jest tutaj przykład wykorzystywania tej broni do celów prowadzenia szkolenia specjalnego, które było prowadzone w Wielkiej Brytanii podczas II Wojny Światowej. Pistolet maszynowy został wyposażony w oryginalny celownik prędkościowo-pierścieniowy i używano go do nauki strzelania do celów powietrznych. „Celami” były tutaj szybowce ze skrzydłami o rozpiętości skrzydeł 1800 milimetrów, krążących w locie swobodnym. Efektywność tego systemu szkolenia strzelców przeciwlotniczych w umiejętnościach wyprzedzenia celu powietrznego polegała na tym, że cel poruszał się z prędkością równą około 1/3 prędkości rzeczywistego lotu samolotu, a wystrzeliwane pociski pistoletowego z pistoletu maszynowego STEN miały również prędkość około 1/3 prędkości wystrzeliwanych pocisków karabinowych, wystrzeliwanych z brytyjskich karabinów maszynowych do rzeczywistych samolotów.
Opis konstrukcji
Pistolet maszynowy STEN Mk. II
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Wrocław, Arsenał – Muzeum Militariów
Wśród wielu wzorów pistoletów maszynowych rodziny STEN, najpopularniejszy był wariant Mk. II. Wyprodukowano go w liczbie około 2 000 000 sztuk. Dlatego też charakterystyka ogólna pistoletu maszynowego, a także jego rozważania, odnoszące się do budowy, sposobu działania, ładowania i rozładowywania będą się właśnie opierać na konstrukcji modelu Mk. II.
Pistolet maszynowy działa na zasadzie wykorzystania energii odrzutu zamka swobodnego. Rozwiązanie to jest bardzo typowe dla większości konstrukcji pistoletów maszynowych. Zamek broni nie jest ryglowany, a jedynie dostawiony do przedniego płasku lufy broni i dociśnięty siłą sprężyny powrotno-uderzeniowej. Do zasilania pistoletu maszynowego na naboje pistoletowe typu 9 mm x 19 mm Parabellum, służy prosty dwurzędowy magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi. Cechą szczególną dla brytyjskich pistoletów maszynowych STEN jest umieszczenie magazynka poziomo, z lewej strony broni. W wielu konstrukcjach strzeleckich, powstałych przed wojną, zwłaszcza niemieckich był typowy, ale ówczesnym standardem był on montowany pionowo od dołu broni. Magazynki do pistoletów maszynowych STEN ładowało się ręcznie, albo za pomocą dźwigniowego mechanizmu wspomagającego ładowanie, zakładanego bezpośrednio na magazynek broni. Sprężynowy wyciąg łusek znajduje się w zamku, a stały wyrzutnik łusek w komorze zamkowej. Mechanizm uderzeniowy – igliczny, z nieruchomą iglicą czole zamka, działa od energii sprężyny powrotno-uderzeniowej. Do zabezpieczenia samego pistoletu maszynowego, przy zamku napiętym służy tutaj wycięcie na górnej powierzchni komory zamkowej, natomiast przy zamku zwolnionym, jest otwór wykonany w ściance komory zamkowej z lewej strony komory. Niektóre partie produkcyjne pistoletów maszynowych STEN Mk. II posiadały jedynie wycięcie zabezpieczające. Broń ta mogła zostać zabezpieczona wyłącznie przy zamku napiętym. Natomiast przy zamku zwolnionym, znajduje się on w przednim położeniu, to broń była niezabezpieczona i mogła wystrzelić. Zastosowane przyrządy celownicze nie posiadały żadnej regulacji (były stałe). Zastosowany celownik przeziernikowy, był ustawiony na odległość 100 jardów (91 metrów), zastosowana muszka, trójkątna, metalowa – przyspawana do komory zamkowej. Kolba broni metalowa, dospawana, stosowano kilka ich odmian o różnych kształtach.
Różnica po między typami zastosowanych kolb
Główne zalety brytyjskiego pistoletu maszynowego to zdecydowanie jego wielka łatwość w produkcji seryjnej oraz wybitnie prosta konstrukcja i budowa. O łatwości jego produkcji, może tutaj świadczyć fakt, że w stosunkowo krótkim czasie, w warunkach wojennych Wielka Brytania mogła wytworzyć ich wręcz ogromne ilości, ale również na przykład w okupowanej przez Niemców Polsce trwała ich konspiracyjna produkcja dla oddziałów partyzanckich. Samą broń można było więc wytwarzać tak w dużych fabrykach produkcyjnych, ale nawet w niewielkich zakładach rusznikarskich, działających w ścisłej konspiracji pod nosek okupantów.
Dzięki zastosowaniu dla broni wręcz prymitywnej konstrukcji, był jednak stosunkowo łatwy w użytkowaniu oraz obsłudze. Rozkładanie pistoletu maszynowego STEN – zarówno częściowe, jak i całkowite, to znacznie z rozłożeniem także mechanizmu spustowego, wykonuje się bardzo łatwo i szybko. Również czyszczenie oraz konserwacja broni nie sprawiają tutaj większych trudności dla żołnierza. Wariant pistolet maszynowego STEN Mk. II można było bardzo szybko rozłożyć na cztery elementy: magazynek, kolbę, zespół komory zamkowej (z zamkiem i sprężyną powrotną oraz zespół lufy (wraz z osłoną lufy). Najdłuższy był zespół komory zamkowej – 330 milimetrów. Kolba 250 milimetrów, magazynek – 230 milimetrów i zespół lufy – 200 milimetrów. Ukrycie tych elementów w podręcznej torbie czy pod warstwa ubrań było więc nader łatwe, a ich ponownie złożenie szybkie. Często się okazywało, że brytyjskie pistolety maszynowe STEN Mk. II rewelacyjnie nadawały się dla oddziałów partyzanckich oraz w działaniach miejskich.
Oczywiście broń posiadała także wady. W powszechnej opinii przy niewłaściwym użytkowaniu broni, pistolet maszynowy STEN mógł być niebezpieczny w użytkowaniu, zawodny, a przede wszystkim bardzo niecelny. Opinia o niebezpiecznym pistolecie maszynowym powstała po wielu nieszczęśliwych wypadkach, które często kończyły się dla użytkownika tragicznie, ale jak wynikały brytyjskie badania tych przypadków, to w zdecydowanej większości winni tutaj byli sami użytkownicy, a nie produkowana broń. Brytyjscy żołnierze bardzo długo nosili swoją broń z zapiętym i załadowanym magazynkiem, zamkiem broni napiętym i niezabezpieczonym dla natychmiastowego użytku. W takiej sytuacji wszelkie możliwe zahaczenie o ubranie czy wyposażenie żołnierza przez spust broni czy wszelką roślinność czy gałęzie mogły doprowadzić do oddania wystrzału. Jeżeli w dodatku przełącznik ognia był ustawiony na ogień ciągły, to przy takim zahaczeniu o spust, broń mogła bardzo szybko opróżnić cały magazynek. W brytyjskiej instrukcji, broń przenoszona przez żołnierza powinna być noszona przy zamku zwolnionym i zabezpieczonym, a przełącznik ognia ustawiony powinien być na ogień pojedynczy. Były jednak takie wersje pistoletu maszynowego STEN, w tym również modelu Mk. II, które nie posiadały bezpiecznika w przednim położeniu zamka. Te były rzeczywiście niebezpieczne. Przy upadku pistoletu na grunt, na kolbę, zamek pod wpływem siły bezwładnościowej przemieszczał się w kierunku kolby i uginał sprężynę powrotno-uderzeniową. Jeśli uderzenie było tak silne, że zamek cofnął się poza gniazdo załadowanego magazynka, to w drodze powrotnej, popychany ściśniętą sprężyną mógł wybrać nabój ze szczęk magazynka, wprowadzić go do komory nabojowej i odpalić. A jeżeli w tej sytuacji przełącznik był ustawiony na ogień ciągły, to niestety. Dlatego w późniejszych partiach produkcyjnych pistoletu maszynowego STEN Mk. II wprowadzono zabezpieczenie zamka w przednim, nie napiętym położeniu zamka. Ogólnie można powiedzieć, że prawidłowo użytkowany pistolet maszynowy STEN był równie bezpieczny jak inne pistolety maszynowe, produkowane w tym okresie.
Kolejną wadą pistoletu maszynowego były liczne zacięcia. Winę w tym ponosił zastosowany magazynek broni, który stanowił swoiste „najsłabsze ogniwo” brytyjskiej broni. Szczęki magazynka łatwo ulegały uszkodzeniom lub odkształceniu, a sam kąt ustawienia szczęk był ustawiony pod mało praktycznym kątem. Często powodowało to usunięcie naboju w szczękach lub zbyt słabe jego wślizgnięcie do komory nabojowej. Powstawanie zacięć było też spowodowane poprzez trzymanie ręką za magazynek podczas strzelania, co było zabronione w brytyjskiej instrukcji, ale mało kto to przestrzegał. Wielu żołnierzy przy ogniu ciągłym nie potrafiło celnie strzelać nie trzymając za magazynek, ponieważ sama broń przy poziomo położonym magazynku była gorzej wyważona zwłaszcza przy pełnym. Sporo zacięć było spowodowane przez dostawanie się obcych ciał przez otwarte okno wyrzutowe łusek lub przez wycięcie, biegnące wzdłuż komory zamkowej, a służące do prowadzenia rączki zamkowej.
Plutonowy podchorąży Stanisław Sasinowski „Żbik” na barykadzie na ul. Brackiej przy wylocie ul. Nowogrodzkiej w hełmie wz.31 ze pistoletem maszynowym STEN podczas Powstania Warszawskiego
Celność prowadzonego ognia seryjnego z pistoletów maszynowych STEN jest niewielka i pod względem nie różniła się od innych konstrukcji tego typu, jakie wówczas budowano. W konstrukcji broni wprawnie nie przewidziano zastosowania osłabiacza podrzutu, ale zastosowanie tego typu urządzenia nie poprawiło by znacząco celności samej broni. Brytyjska instrukcja obsługi polecała prowadzenie tzw. „szybkiego” ognia pojedynczego, który powinien być znacznie celny i skuteczniejszy. Ale w opinii wielu strzelców, nawet przy „szybkim” ogniu pojedynczym także był mocno nie celny. Przyczyną tego były zastosowane przyrządy celownicze, nie mające żadnej regulacji, a przede wszystkim stosowana muszka, łączona z komorą zamkową za pomocą spawania. Łatwo przy procesie produkcji broni można było ją ledwo przesunąć na prawo lub lewo i nie zgrać odpowiednio linii celowniczej z lufą broni. Sporo elementów broni było kiepsko wykonane i posiadały bardzo ostre kąty, które przy jej noszeniu mogły doprowadzić do powstania skaleczeń.
Budowa
Król dokonuje przeglądu jeepa przystosowanego do transportu drogą powietrzną i wyposażonego w karabin maszynowy Vickers, podczas wizyty u jednostek powietrznodesantowych w Dowództwie Południowym (Southern Command), 21 maja 1942 roku. Towarzyszy mu generał dywizji Frederick „Boy” Browning, dowódca 1. Dywizji Powietrznodesantowej.
Brytyjski pistolet maszynowy STEN Mk. II składał się z następujących zespołów i części: zespół komory zamkowej, zespół lufy, zespół zamka, zespół magazynka, sprężyna powrotno-uderzeniowa, opora sprężyny powrotno-uderzeniowej, zatrzask kolby, kolba i pokrywa mechanizmu spustowego.
W skład zespołu komory zamkowej wchodzą: komora zamkowa z wycięciem dla rączki zamkowej i otworem zabezpieczającym gniazdo magazynka osadzone obrotowo na komorze zamkowej, zatrzask magazynka, zatrzask osłony lufy, wyrzutnik łusek, mechanizm spustowy oraz celownik i muszka broni. W przedniej części komory zamkowej mocuje się lufę. Z tyłu komora zamkowa zamknięta jest oporą sprężyny powrotno-uderzeniowej. Wewnątrz komory znajduje się zamek, sprężyna powrotno-uderzeniowa oraz zatrzask kolby. Pod komorą zamkową umieszczono komorę spustową, a w niej mechanizm spustowy oraz kabłąk osłaniający spust broni.
Zamek broni
Mechanizm spustowy broni składa się z: spustu, dźwigni spustowej, szyny spustowej, przełącznik rodzaju ognia, sprężyny spustowej, będącej jednocześnie sprężyną dźwigni spustowej. Spust broni obraca się na osi osadzonej w komorze spustowej, a jego górna część jest połączona z szyną spustową. Dźwignia spustowa, wystająca swym zaczepem wewnątrz komory zamkowej, również obraca się na osadzonej w komorze spustowej. Na dolnym ramieniu dźwigni znajduje się występ, który zazębia się z zębem szyny spustowej. Poniżej, na tym samym ramieniu, mieści się sworzeń, na który nasunięto sprężynę szyny spustowej, podnosząc ją do góry. Dolny koniec sprężyny szyny spustowej, łączy się ze sprężyną spustową przymocowaną bezpośrednio do spustu. Zastosowany przełącznik rodzaju ognia posiada postać koła przepychanego poprzecznie w lewo lub w prawo względem osi geometrycznej komory zamkowej. Przełącznik współpracuje z szyną spustową w ten sposób, że przy przesuwaniu go przemieszcza się również, w lewą lub prawą stronę, gdzie przednia część szyny spustowej, ale sama szyna nie wychodzi z zazębienia z dźwignią spustową, a jedynie przedni zagięty, zagięty ku górze jej koniec, nazywany „główką”, która wchodzi do komory zamkowej na tyle, że występ na zamku może na niego oddziaływać.
Zespół lufy składa się z: lufy, osłony lufy i kołka lub zawleczki łączącej obie części. Osłona lufy, chroniąca rękę przed możliwym poparzeniem, posiada gwint do mocowania lufy z komorą zamkową oraz ząbkowany pierścień współpracujący z zatrzaskiem osłony lufy. Na lufie znajduje się kołnierz, za pomocą którego wkręcona osłona dociska lufę do komory zamkowej, natomiast sprężynowy zatrzask osłony lufy, który zapobiega samoczynnemu odkręcaniu się osłony lufy.
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Czechy, Praga – Muzeum Wojny
W skład zespołu zamka broni wchodzą: trzon zamkowy, wyciąg ze sprężyną i kołkiem, nieruchoma iglica oraz rączka zamkowa. Wyciąg oraz iglica połączone są z trzonem zamkowym na stałe, rączka natomiast jest wyjmowana. Kształt rączki zamkowej był mocno zmienny, w zależności od wzoru pistoletu maszynowego i samego producenta, oraz materiałów jakie były dostępne. Na górnej powierzchni zamka znajduje się otwór dla rączki zamkowej, na dolnej występ, współpracujący z szyną spustową, zaś z boku zaś znajdowało się wycięcie dla wyrzutnika. Tylna część trzona zamkowego, o mniejszej średnicy, pełni rolę podpory i prowadnicy sprężyny powrotno-uderzeniowej.
Główne części zespołu magazynka to: pudełko magazynka, sprężyna oraz podajnik nabojów. Sprężyna stosowana w magazynkach pistoletu maszynowego STEN jest tak mocna, że ręczne wprowadzenie do magazynka ostatnich czterech sztuk nabojów wymaga użycia znacznej siły przez ładującego. Dla ułatwienia tego typu zabiegu stosowano dźwigniowe urządzenie do ładowania, nakładane na magazynek pistoletu maszynowego.
Sprężyna powrotna pistoletu maszynowego STEN jest sprężyną typu walcowo-śrubową, pracującą na ściskanie. Pełni ona trzy podstawowe funkcje: jest sprężyną powrotną, napędzającą zamek broni, sprężyną uderzeniową, powodującą odpalenie naboju pistoletowego w komorze nabojowej oraz sprężyną dociskającą zatrzask kolby broni. Zatrzask ten, w postaci tulejki, z występem, w niektórych egzemplarzach pistoletów maszynowych STEN Mk. II był połączony ze sprężyną, w innych zaś stanowił oddzielną część. Opora sprężyny powrotnej, kolba i pokrywa komory spustowej pełnią swe funkcje zgodnie z ich nazwą.
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. I
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,27 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 845 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 198 mm
-
Siła spustu – 26,8 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 540 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
Holenderski żołnierz wyposażony w brytyjski pistolet maszynowy STEN
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. I*
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,18 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 794 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 198 mm
-
Siła spustu – 26,8 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 540 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
Tablica upamiętniająca polską produkcję Stena na pl. Zamkowym w Warszawie
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. II
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6 (niektóre lufy we wzorze Mk. II posiadały tylko 2 bruzdy)
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 2,8 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 762 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 197 mm
-
Siła spustu – 26,8 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 540 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. IIS
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,5 kg (z założonym tłumikiem)
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 857 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 91,4 mm
-
Siła spustu – 22,3 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 305 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 350 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 575 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min. (nie preferowana dla tej wersji)
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 135 m
Pistolet maszyno STEN Mk. II
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Skarżysko-Kamienna, Muzeum im. Orła Białego
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. III
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,18 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 762 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 197 mm
-
Siła spustu – 26,8 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 540 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. IVA
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,5 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 699 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – 445 mm
-
Długość lufy broni – 97,8 mm
-
Siła spustu – 26,8 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 575 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
Żołnierze 6. Brygady Powietrznodesantowej (6th Airlanding Brigade) z pistoletem maszynowym Sten Mk V w Normandii, czerwiec 1944 roku
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. IVB
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,45 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 622 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – 445 mm
-
Długość lufy broni – 97,8 mm
-
Siła spustu – 26,8 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 575 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
Harry wraz z oddziałem osłonowym w 1945 roku
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. V
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 3,9 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 762 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 198 mm
-
Siła spustu – 22,3 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 365 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 500 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 575 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 180 m
1952 rok – René Gérard oraz żołnierz 1. pułku ułanów belgijskich oddają honory podczas uroczystości patriotycznej.
Podstawowe dane taktyczno-techniczne: STEN Mk. VI
-
Typ uzbrojenia – pistolet maszynowy
-
Zasada działania – wykorzystywanie energii odrzutu swobodnego zamka
-
Kaliber broni – 9 mm
-
Zastosowany nabój – 9 mm x 19 mm Parabellum
-
Zasilanie broni – magazynek pudełkowy o pojemności 32 sztuk naboi
-
Liczba bruzd w lufie – 6
-
Rodzaj bruzdy w lufie – prawoskrętny o skoku 254 mm
-
Celownik broni – przeziernikowy
-
Muszka broni – trójkątna
-
Masa pistoletu maszynowego niezaładowanego – 4,32 kg
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą przyłączoną lub rozłożoną – 857 mm
-
Długość pistoletu maszynowego z kolbą złożoną – brak
-
Długość lufy broni – 95,0 mm
-
Siła spustu – 22,3 N
-
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 305 m/s
-
Energia początkowa wystrzelonego pocisku – 350 J
-
Szybkostrzelność teoretyczna – około 575 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem seryjnym – 126 strz./min.
-
Szybkostrzelność praktyczna ogniem pojedynczym – do 40 strz./min.
-
Zasięg skuteczny prowadzonego ognia – do 135 m
Prowadzenie ognia pojedynczego
Pistolet maszynowy STEN Mk. V z kolbą rurową
Autor – zdjęcia: Dawid Kalka
Świnoujście, Muzeum Obrony Wybrzeża – Fort Gerharda
Magazynek załadowany, zamek napięty i odbezpieczony – trzymany zaczepem zamkowym na występie dźwigni zamkowej, przełącznik rodzaju ognia przesunięty w prawo, główka szyny spustowej również jest przesunięta w prawo i ustawiona jest w komorze zamkowej na drodze zamka. Po naciśnięciu palcem na spust, szyna spustowa zostanie przesunięta do przodu, a ponieważ zazębia się z dźwignią spustową, więc obróci tę dźwignię, co powoduje obniżenie tego występu na dźwigni zamkowej i zwolnienie zamka z zaczepu. Przesuwający się do przodu zamek naciska swym występem na główkę szyny spustowej, obniża ją, wyzębia z połączenia z dźwignią spustową i tym samym zwalnia ją, dźwignia powraca do położenia wyjściowego, a to oznacza, że unosi do góry występ zatrzymujący zamek. Następnie zamek wybiera nabój z magazynka, wprowadza go do komory nabojowej i ponownie odpala po ponownym naciśnięciu spustu. Ponieważ dźwignia spustowa jest podniesiona do góry, odrzucony zamek po wystrzale zostanie zatrzymany w tylnym położeniu na zaczepie zamkowym dźwigni spustowej, a ogień jest przerwany. Aby nastąpił drugi wystrzał trzeba ponownie nacisnąć spust. Sprężyna spustowa obróci wówczas spust do połączenia wyjściowego, a ten z kolei pociągnie za sobą szynę spustową, zazębi ją z dźwignią spustową i tym samym przygotowuje pistolet maszynowy do oddania następnego wystrzału, gdyż w tym czasie podajnik naciskany sprężyną magazynka wprowadził kolejny nabój pistoletowy w szczęki magazynka. Ponowne naciskanie spustu powoduje powtórzenie całego cyklu do wyczerpania całej amunicji iw magazynku lub samoistnego przerwania ognia i rozładowania broni.
Prowadzenie ognia seryjnego
Magazynek broni z nabojami i zamek w położeniu jak uprzednio, natomiast przełącznik rodzaju ognia jest przesunięty w lewo, co oznacza, że również główka szyny spustowej została także przesunięta w lewą stronę, a zamek nie może na nią oddziaływać. Po naciśnięciu spustu dźwignia spustowa zostanie obniżona, zamek ruszy, ale przesuwając się do przodu nie naciśnie na główkę szyny spustowej i wobec tego dźwignia spustowa pozostanie obniżona dopóty, dopóki język spustowy będzie naciśnięty. Obniżenie dźwigni spustowej oznacza, że odrzucony po wystrzale zamek nie zostanie zatrzymany, a zatem nie nastąpi przerwanie ognia i ten trwa do momentu aż się skończy amunicja lub nacisk palcem na spust (lub dojdzie do zacięcia broni).
Ładowanie i rozładowywanie broni
Dla ładowania pistoletu maszynowego STEN, należy:
-
Napiąć zamek, to znaczy cofnąć go do położenia tylnego.
-
Zabezpieczyć zamek w położeniu tylnym, w tym celu trzeba odciągnąć zamek jeszcze nieco do tyłu i obrócić go w lewą stronę tak, aby rączka zamkowa weszła w wycięcie na komorze zamkowej.
-
W gniazdo magazynka włożyć naładowany magazynek z nabojami pistoletowymi.
-
Ustawić przełącznik rodzaju ognia na wybrane przez strzelca położenie.
-
Po dokonaniu odbezpieczenia pistoletu maszynowego, jest on gotowy do prowadzenia ognia.
Dla rozładowania pistoletu maszynowego, należy:
-
Zabezpieczyć pistolet maszynowy.
-
Nacisnąć zatrzask magazynka i wyjąć magazynek z nabojami pistoletowymi.
-
Odbezpieczyć pistolet maszynowy.
-
Prawą ręką chwycić rączkę zamkową, lewą zaś nacisnąć spust i powoli przesunąć zamek do położenia przedniego.
-
Zabezpieczyć zamek broni w położeniu przednim, w tym celu należy nacisnąć rączkę zamkową tak, aby sworzeń rączki wszedł w otwór zabezpieczający w komorze zamkowej (dotyczy to tylko tych pistoletów maszynowych STEN Mk. II, które posiadały otwór zabezpieczający i rączkę ze sworzniem).
Brytyjski żołnierz z pistoletem maszynowym STEN Mk. I z założonym bagnetem nożowym
Rozkładanie i składanie pistoletu
-
Nacisnąć zatrzask magazynka i wyjąć magazynek.
-
Sprawdzić, czy w komorze nabojowej nie pozostał nabój pistoletowy, jeśli zamek znajduje się w położeniu tylnym, zajrzeć do komory nabojowej przez okno wyrzutowe łusek, jeśli zamek znajduje się w położeniu przednim, odciągnąć nieco zamek do tyłu i zajrzeć jak poprzednio.
-
Nacisnąć występ zatrzasku kolby i odłączyć kolbę przez pociągnięcie jej do dołu.
-
Nacisnąć oporę sprężyny powrotnej, obrócić ją w lewą stronę i wyjąć oporę sprężyny, zatrzask kolby oraz sprężynę powrotno-uderzeniową.
-
Nacisnąć spust i przesunąć zamek do tyłu tak, aby rączka zamkowa znalazła się na wysokości wycięcia zabezpieczającego na komorze zamkowej.
-
Wyciągnąć rączkę zamkową z zamka.
-
Wyjąć zamek z komory zamkowej.
-
Nacisnąć zatrzask osłony lufy i obrócić gniazdo magazynka.
-
Odkręcić osłonę lufy.
-
Wyjąć zespół lufy z osłoną z komory zamkowej.
-
Wybić oś spustu oraz oś dźwigni spustowej i rozłożyć mechanizm spustowy.
Natomiast składanie pistoletu wykonuje się w porządku odwrotnym od opisanego wyżej.
Powstanie Warszawskie: Powstańcy z batalionu „Kiliński” po zdobyciu PAST-y przy ulicy Zielnej 20 sierpnia 1944: w centrum z ręcznym karabinem maszynowym i Stenem stoi kpr. podchor. Edward Mortko (ps. „Tumry”), obok niego po prawej – kpr. podchor. Bernard Zieliński (ps. „Połabski”), w tle za nimi – po lewej Zbigniew Maliński (ps. „Sławicz”, zm. 24 września), po prawej – st. strz. Kazimierz Zagórski (ps. „Barbara”).
Warianty produkowane w Kanadzie
W 1940 roku rząd Kanady podjął decyzję o wybudowaniu nowych zakładów zbrojeniowych w Long Branch, ulokowanych w prowincji Ontario z zadaniem produkcji seryjnej karabinu powtarzalnego Enfield No. 4, z przeznaczeniem dla kanadyjskich wojsk lądowych. Pierwszą partię kilku tysięcy egzemplarzy seryjnych karabinów powtarzalnych zmontowano i przekazano do wojsk w końcu 1941 roku i wówczas zakłady otrzymały polecenie uruchomienia produkcji brytyjskiego pistoletu maszynowego STEN Mk. II z wydajnością produkcyjną 2500 sztuk broni na miesiąc. Pierwsze pistolety maszynowe STEN zmontowano w lutym 1942 roku i stopniowo zwiększano ich produkcję aż osiągnięto 10 000 sztuk miesięcznie. Łącznie do końca 1945 roku wytworzono łącznie 126 703 egzemplarze. Dostarczono również 305 149 sztuk zestawów zgrubnie obrobionych polan do produkcji kolb oraz chwytów przednich dla pistoletów maszynowych STEN Mk. V. Była to realizacja zamówienia rządu brytyjskiego z listopada 1944 roku. Na początku 1945 roku Brytyjczycy zamówili dalsze 500 000 sztuk takich zestawów, ale koniec działań wojennych spowodował anulowanie części tych zamówień. Niektóre partie pistoletów maszynowych STEN produkowanych w Kanadzie były dostarczane do Chin. Posiadają one chińskie oznaczenia, wybijane na gniazdach magazynkach.
W zakładach Long Branch oprócz standardowego wariantu pistoletu maszynowego STEN Mk. II produkowano kilka wzorów zmodyfikowanych. Interesujący jest tutaj fakt, że prace eksperymentalne nad pistoletami maszynowymi prowadził w tych zakładach zespół projektowy, który był kierowany przez polskiego konstruktora Antoniego Rościszewskiego. W zespole tym, do którego należeli jeszcze Fred Kearey i Don Miller, gdzie opracowano dwa wzory, oznaczone jako Model 1 oraz Model 2.
Pistolety maszynowe sten wyprodukowane w Suchedniowie i przekazane oddziałowi „Ponurego” na Wykusie. Od prawej: por. Jan Piwnik „Ponury”, plut. Stefan Nawrocki „Jurek” / „Bazylewicz”, Andrzej Gawroński „Andrzej”, Lech Zahorski „Leszek Biały”, Bronisław Sianoszek „Bronek”, Julian Świtek „Kolcik”. Kielecczyzna, 28 października 1943 roku
Dokładne przeznaczenie konstrukcji Model 1 nie jest dokładnie znane, ale bez wątpienia jest to modyfikacja konstrukcji pistoletu maszynowego STEN Mk. II. Opracowano go w formie modelu prototypowego przy końcu działań wojennych i nie wyszedł on poza fazę modelu prototypowego. Główną różnicę w stosunku do normalnego pistoletu maszynowego STEN stanowi magazynek, w którym zastosowane naboje pistoletowe nie są przesuwane do położenia wyjściowego za pomocą podajnika napędzanego sprężyną. Mocno pękaty magazynek, o pojemności 50 sztuk naboi, posiada podajnik obrotowy, który ustawia nabój pistoletowy przed czołem zamka podczas każdego cyklu pracy broni. Podajnik ten jest napędzany ruchem posuwisto-zwrotnym zamka broni.
Zastosowany mechanizm spustowy jest również inny niż w oryginalnym pistolecie maszynowym STEN. Na języku spustowym, pozbawionym jakiegokolwiek kabłąka, są dwa wgłębienia na palec strzelca broni. Naciśnięcie na górne wgłębienie powoduje prowadzenie ognia ciągłego, zaś na dolne wgłębienie – można prowadzić ogień pojedynczy z broni. Układ ten, nazywany systemie dwóch wgłębień, stosowany był już wcześniej w broniach maszynowych, na przykład w niemieckim uniwersalnym karabinie maszynowym Maschinengewehr (MG) 34 lub w karabinie maszynowym Solothurn. Przewidywano również w pistolecie maszynowym Model 1 zastosowanie bagnetu.
Mechanizm zasilania, dość kosztowny konstrukcyjnie i skomplikowany w budowie, miał bardzo małe szanse w zastąpieniu klasycznego magazynka pudełkowego w tak prostym i tanim konstrukcyjnie pistolecie maszynowym STEN. Wymagał on bardzo specjalnego gniazda na magazynek i przeniesienia napędu zasilania na zamek broni. Mimo, iż nie został sprawdzony w warunkach bojowych, zasługuje na uwagę jako bardzo ciekawy pomysł konstrukcyjny.
Pistolet maszynowy Model 2, będący również poważną modyfikacją pistoletu maszynowego STEN, powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie 1944 roku. W ciągu kilku następnych lat opracowano parę jego odmian, działających na tej samej zasadzie i różniących się jedynie detalami konstrukcyjnymi. Znacznie bliżej jest tutaj odmiana, jako oznaczona XP-54, uważana za trzecią wersję. Tu również zastosowano oryginalny, choć inny niż w wariancie Model 1, gdzie zmieniono sposób zasilania amunicją. Zastosowany magazynek o pojemności 32 sztuk naboi leży płasko p[od komorą zamkową ze szczękami skierowanymi w stronę wylotu lufy i nabojami ustawionymi pociskami do góry. Obrotowy podajnik nabojów wybiera każdy nabój indywidualnie ze szczęk magazynka, wprowadza do komory zamkowej i ustawia na drodze zamka, który dosyła go do komory nabojowej. Usytuowanie magazynka pod komorą zamkową daje broń gładką i mocno „opływową”, bez występujących żadnych elementów. Podajnik nabojów jest napędzany przez zamek broni. Zastosowana stała kolby z łożem broni czyni ją dość długą, ale jednocześnie wygodną w wszelkiej manipulacji. Mechanizm spustowy ten sam co w pistolecie maszynowym Model 1. Rączka napinająca zamek broni i jej szczelina znajdują się w osłonie lufy, a nie w komorze zamkowej, dzięki czemu eliminuje się możliwość dostawania się do pistoletu wszelkich ciał obcych. Zastosowana rączka zamkowa napina zamek za pomocą popychacza. W wersji modelu XP-54 rączka jest ulokowana po jego lewej stronie, w wersjach wcześniejszych była po prawej stronie. Okno wyrzutowe łusek jest zamknięte dodatkową pokrywką.
Model XP-54 badano w Wielkiej Brytanii w 1948 roku. Stwierdzono wtedy, że konstrukcja broni posiada bardzo ciekawe rozwiązania, jest interesująca z technicznego punktu wiedzenia, ale jej masa własna przez to, wynosząca 3,5 kilograma bez zamontowanego magazynka, jest po prostu za duża jak na broń tego typu. Wykryto też pewną liczbę usterek w zasilaniu. W uzupełnieniu warto dodać, że mniej więcej w tym samym czasie na terytorium Czechosłowacji pracowano nad prototypem pistoletu maszynowego o bardzo podobnym systemie zasilania z magazynka.
Ostatnim trzecim wzorem pistoletu maszynowego STEN, który został opracowany w Kanadzie, był tzw. „eksperymentalny” STEN zmodernizowany. Powstał on na początku lat 60.-tych XX wieku w wyniku poprawienia jakości dużych zapasów wyprodukowanych podczas wojny pistoletów maszynowych STEN Mk. II. Nowa broń miała znaleźć się na wyposażeniu oddziałów żandarmerii wojskowej kanadyjskich sił powietrznych, służący w Europie w 1964 roku. Wprowadzone zmiany w konstrukcji broni były następujące: obejmowały one zastosowanie drewnianej kolby, odejmowany chwyt przedni, połączenie pasa do borni za pomocą wkrętów, odłączany bagnet oraz gniazdo w kolbie na olejarkę do broni. Reszta jak w standardowym wzorze pistoletu maszynowego STEN Mk. II. Wykonano łącznie 12 egzemplarzy prototypowych oraz 82 bagnety do broni, jednak ostatecznie zaproponowana wersja nie została skierowana do produkcji seryjnej, ponieważ koszty wprowadzonych zmian w linii produkcyjnej były zdecydowanie wyższe, niż kupno nowego pistoletu maszynowego za granicą. Dlatego rozważano zakup innej konstrukcji za granicy. Wkrótce nabyto wersję pistoletu maszynowego Sterling w wariancie C1. Wykonane egzemplarze prototypowe, z wyjątkiem jednego egzemplarza zostały komisyjnie zniszczone. Przypuszczano, że w praktyce do zakończenia tzw. Zimnej Wojny Kanada w swoich magazynach wojskowych utrzymywała w stanie użytkowym pistolety maszynowe STEN w rezerwie mobilizacyjnej.
Niemieckie kopie
W ostatnich miesiącach 1944 roku zakładom Mausera zlecono niezwykle zadania. Chodziło o bardzo szybkie wyprodukowanie około 25 000 egzemplarzy bardzo dokładnych kopii brytyjskiego pistoletu maszynowego STEN Mk. II. Partia tych wyprodukowanych pistoletów maszynowych miała zostać dostarczona dla niemieckich oddziałów dywersyjnych, działających przeciwko siłom brytyjskim na Bliskim Wschodzie oraz w Północnej Afryce. Chodziło przy tym o to, aby Brytyjczycy byli przekonani, że jest to broń pochodząca z brytyjskich fabryk. Podobno te „niemieckie kopie” pistoletów maszynowych STEN były używane na terytorium Francji oraz Holandii pod koniec działań wojennych.
Podstawę dla opracowania stanowiły tutaj dwa oryginalne brytyjskie pistolety maszynowe STEN Mk. II, z których w ciągu 6 tygodni sporządzono rysunki, wykonano niezbędne oprzyrządowanie i przystąpiono do produkcji seryjnej. Produkcja broni trwała również 6 tygodni i w końcu stycznia 1945 roku dostarczona została cała partia licząca około 28 000 egzemplarzy pistoletów, oznaczonych jako Potsdam Gerät.
Wykonanie w ciągu niecałych 3 miesięcy takiej ilości broni okazało się nad wyraz drogie. Ocenia się, że jeden egzemplarz mógł kosztować nawet 1800 ówczesnych Marek niemieckich, co miało wówczas stanowić równowartość nawet 450 amerykańskich dolarów. Była to najprawdopodobniej najwyższa cena, jaką wtedy zapłacono za jedną sztukę wyprodukowanego pistoletu maszynowego. W praktyce niemieckie kopie pistoletów maszynowych STEN Mk. II były tak wierne, że można było je odróżnić tylko drobnymi zmianami i szczegółami ich wykonania przy bezpośrednim porównaniu z modelem brytyjskiego modelu seryjnego.
Po zakończeniu produkcji niemieckich kopii pistoletów maszynowych STEN Mk. II, niemieckie zakłady Mauser wykonały 150 egzemplarzy modeli prototypowych zmodyfikowanego pistoletu maszynowego, oznaczonego MP 3008. Zostały one rozesłane do pięciu lub sześciu innych firm produkcyjnych z poleceniem uruchomienia ich produkcji seryjnej. Nowa broń miała być przeznaczona dla formowanych oddziałów Volkssturmu, pod nazwą Volks MP. Broń ta zostanie bardziej szczegółowo opisana na blogu jako osobny temat.
Polskie STEN-y produkowane w konspiracji
Produkcja uzbrojenia, jaka odbywała się w zakładach polskiego ruchu oporu to jednak z ciekawszych kart polskiej historii z okresu trwania II Wojny Światowej. Wielu z tych ludzi poświęciło swoje życie dając odwagę i wielkie poświęcenie, aby w warunkach wręcz barbarzyńskiej niemieckiej okupacji, panującego wówczas bezwzględnego terroru i wielkiej eksterminacji ludności cywilnej, aby uruchomić wytwarzanie broni, amunicji do niej czy materiałów wybuchowych i odpowiednich środków technicznych do prowadzenia na terenach okupacyjnych dywersji oraz akcji sabotażowych. Ten polski, konspiracyjny dorobek w zakresie odpowiedniego wyrobu broni, przede wszystkim, uznawanych za najcenniejsze pistoletów maszynowych, przybrał naprawdę spore rozmiary. Stawiało to Polskę w czołówce tego typu osiągnięć dla terenów okupowanych przez Niemców terytoriach Europy.
Udokumentowane jest tutaj historycznie istnienie na terenach okupowanej polski na pewno 23 warsztatów, które zajmowały się wytwarzaniem w konspiracji pistoletów maszynowych. Były one zorganizowane w Warszawie, w Krakowie oraz licznie występowały w okręgu Radomsko-Kieleckim. Wyrobem podstawowym były tzw. Polskie pistolety maszynowe STEN, które były kopiami brytyjskich pistoletów maszynowych STEN Mk. II, które zostały specjalne adaptowane do panujących w kraju warunków technicznych oraz materiałowych dla poszczególnych polskich „producentów”. Polskie STEN-y były dodatkowo uzupełniane przez własne konstrukcje pistoletów maszynowych jak KIS czy Błyskawica, pistolety maszynowe, które swoją konstrukcją były wzorowane na radzieckich PPD. Ostatecznie jednak ilościowy dorobek tych warsztatów był, co jest zrozumiałe – obecnie bardzo trudny do ustalenia. Niektóre zachowane dane dają pewną weryfikacje o liczbie powstałych 2028 egzemplarzy modeli pistoletów maszynowych wszystkich typów, ale oczywiście nie jest potwierdzane, że mogło być ich zdecydowanie więcej. Sama sprawa pozostaje otwarta.
Polscy rusznikarze i konstruktorzy już nieraz w okresie międzywojennym dawali znaki, że znają się bardzo dobrze na swojej profesji. Dzięki temu jakość produkowanych pistoletów maszynowych z Suchedniowa była wyraźnie wyższa, niż produkowanych na terytorium Wielkiej Brytanii wersji Mk. II, z wykończeniami znacznie staranniejszymi, a działanie ich podczas strzelania ogniem ciągłym było zdecydowanie lepsze i bardziej niezawodne. Polskie pistolety maszynowe STEN, które były produkowane na terenie Warszawy, na przykład w znanej polskiej firmie „Jarnuszkiewicz” były w rzeczywistości polskie. Ich pochodzenie, mimo bardzo ścisłej konspiracji, nie było ukrywane. Na gniazdach magazynka, doskonale widoczny był wybity dumny Polski Orzełek oraz duże litery WP.
Zrzuty
Bardzo duża produkcja seryjna brytyjskich pistoletów maszynowych STEN, umożliwiła najpierw szybkie zaspokojenie potrzeb własnych, a następnie podjęcie szeroko zakrojonej akcji zrzutów broni do okupowanych krajów Europy. Na terytorium okupowanej przez Niemców Polski zrzuty przeprowadzono w trzech operacjach powietrznych w latach 1942-1944. Ogółem zrzucono ponad 11 000 sztuk pistoletów maszynowych STEN, w większości wariantu Mk. II z kolbą rurową. Broń tą zrzucano w specjalnych zasobnikach desantowych, zaopatrzonych w spadochron.
Najliczniejsze zrzuty na terytorium okupowanej Polski były prowadzone w okresie od września 1943 roku do lipca 1944 roku. Wówczas to łącznie zrzucono 7767 egzemplarzy pistoletów maszynowych STEN oraz 4 059 730 sztuk naboi pistoletowych 9 mm x 19 mm. Z dostawy tych przejęto przez oddziały partyzanckie 6838 sztuk pistoletów maszynowych oraz 3 551 760 sztuk naboi pistoletowych 9 mm x 19 mm. Pistolety maszynowe STEN wraz z amunicją dostarczano w zasobnikach desantowych typu S, ŁS oraz typu Agregat. W zasobniku desantowym typu S znajdowało się 13 sztuk pistoletów maszynowych STEN z 13 zapasowymi sztukami magazynków i 3900 sztuk naboi pistoletowych, 4 sztuki rewolwerów i 200 sztuk naboi rewolwerowych oraz 6 rakiet sygnalizacyjnych. Zasobnik desantowy typu ŁS zawierał: 2 radiostacje przenośne AP4, 2 prądnice, 2 komplety lamp zapasowych, 2 zestawy anten, 2 radioodbiorniki, 2 zegarki, 10 pistoletów maszynowych STEN i 3000 sztuk naboi pistoletowych. Zasobnik desantowy typu Agregat zawierał: jeden kompletny agregat prądotwórczy oraz 4 pistolety maszynowe STEN i 1200 sztuk naboi pistoletowych.
Znane były też różne wersje pistoletów maszynowych, wzorowanych na brytyjskim STEN, które powstawały w Chinach, Australii czy Nowej Zelandii.
Bibliografia
-
Stanisław Kochański, Pistolet maszynowy STEN – Typy Broni i Uzbrojenia Nr. 111, wydawnictwo Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa 1986 rok
-
Kazimierz Satora, Produkcja uzbrojenia w polskim ruchu oporu 1939-1944, wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1985 rok
-
https://pl.wikipedia.org/wiki/Pistolet_maszynowy_Sten
-
https://en.wikipedia.org/wiki/Sten
-
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sten




























































































