20 mm karabin przeciwpancerny Solothurn

Zdobyty przez Brytyjskich żołnierzy, używany przez Włochów w Afryce Północnej w 1941 roku 20 mm karabin przeciwpancerny Solothurn

Wraz z pierwszym pojawieniem się czołgów podczas trwania I Wojny Światowej na polach bitew zadebiutował również inny, nowy rodzaj broni, która miała sprawić, że walka ze stalowymi „potworami” (czołgami), będzie nieco łatwiejsza. Firma Mauser położyła wówczas pierwsze podwaliny pod karabiny przeciwpancerne za sprawą swego słynnego projektu, jakim był Tankgewehr. Po zakończeniu Wielkiej Wojny miały jednak powstać znacznie potężniejsze bronie tego typu, a na czele tej rywalizacji plasowały się przede wszystkim karabiny przeciwpancerne, konstruowane w fabryce broni Solothurn w Szwajcarii.

Historia konstrukcji

Podobnie jak wiele innych niemieckich firm zbrojeniowych, Rheinmetall cierpiało z powodu nałożonych ograniczeń przez Traktat Wersalski. Jako jedna z 33 firm w Republice Weimarskiej, oficjalnie zatwierdzonych przez Międzysojuszniczą Komisję Kontroli Wojskowej (w skrócie IMKK), do produkcji materiałów wojennych, koncern Rheinmetall mógł jedynie rozwijać i produkować działa o kalibrze do 70 mm. Aby obejść restrykcyjne przepisy, Niemcy poszukiwali neutralnych krajów, w których rozwój i produkcja lekkiej broni miały być prowadzone bez ograniczeń, co miało pozwolić dotrwać do czasów poprawy sytuacji w niemieckim kraju.

W dniu 6 kwietnia 1929 roku Rheinische Metallwaaren- und Maschinenfabrik AG (Rheinmetall), a zakładami Waffenfabrik Solothurn AG w Szwajcarii podpisały umowę zasadncizą regulującą przyszłą współpracę. Oficjalne wpisanie nowej firmy Waffenfabrik Solothurn AG – do rejestru handlowego mało miejsce w dniu 27 czerwca 1929 roku. Po zakończeniu I Wojny Światowej w Europie maszyny i narzędzia o łącznej masie około 23 000 ton (dotyczyło to także dokumentacji produkcyjnej) do Holandii, ratując je przed demontażem. Urządzenia zostały wówczas fałszywie zadeklarowane i przeczekały kilka lat w wynajętych magazynach. W końcu nadarzyła się możliwość wysłania ich do Szwajcarii, gdzie stanowiły podstawowe wyposażenie nowej fabryki broni – Solothurn. Firma ta oficjalnie je zakupiła w 1930 roku.

Wśród początkowych projektów znalazły się automatyczne działka kalibru 20 mm. Taki sam kaliber miał również pierwszy, opracowany w Solothurn karabin przeciwpancerny, oznaczony jako S 5-100, który został opracowany według modeli, zaprojektowanych przez Fritza Herlacha oraz Theodora Rakulę w Rheinmetall. Warto tutaj dodać, że w szwajcarskiej grupie projektowej znalazł się między innymi Louis Stange, który stał się później znany jako ojciec uniwersalnego karabinu maszynowego Maschinengewehr 34 (MG 34) oraz karabinu samoczynnego, przeznaczonego dla niemieckich spadochroniarzy Fallschirmjägergewehr 42 (FG 42).

Szwajcarski 20 mm karabin przeciwpancerny Solothur (S 5-100) na początku nie odniósł wielkiego sukcesu, ale stanowił podstawę dla dalszego rozwoju tego typu konstrukcji. W 1933 roku ukończono model, oznaczony jako S 18-100, który uzyskał pozytywną ocenę podczas wewnętrznych prób zakładowych. Broń ta ważyła 44 kilogramów i strzelała amunicją przeciwpancerną kalibru 20 mm x 105 mm B (litera B oznaczała łuskę opasaną). Był zdolny do przebicia pancerza stalowego o grubości 20 mm na dystansie 100 metrów.

Dwa zdjęcia przedstawiające Węgierskiego żołnierza na froncie wschodnim w 1942 roku

Opis konstrukcji

Półautomatyczny karabin przeciwpancerny typu bullpup (bez typowej długiej kolby) działał na zasadzie odrzutu zamka. Amunicja była podawana z magazynka o pojemności na 5 sztuk naboi lub 10 sztuk naboi, umiejscowionego po lewej stronie komory zamkowej. Po wystrzeleniu ostatniego naboju zamkowej. Po wystrzeleniu ostatniego naboju zatrzask blokował zamek w tylnej pozycji, aby przyśpieszyć przeładowanie. Napinanie było realizowane za pomocą dźwigni po prawej stronie komory zamkowej.

Pomimo dużej wagi broni, regulowanego w pionie dwójnogu oraz regulowanego kolca ziemnego przy wyposażonej w poduchę, umiejscowioną w kolbie nadal nie udawało się w żaden sposób zneutralizować ogromnego odrzutu przy oddaniu strzału. Aby nieco poprawić komfort strzelca, stosowano różne warianty hamulców wylotowych, które przykręcano na gwint znajdujący u się u wylotu lufy. Typ hamulca zależał od rodzaju stosowanej amunicji kalibru 20 mm.

Standardowo stosowano celownik suwakowy, regulowany do dystansu 1500 metrów i z oznaczeniami dla ruchomych celów. Bardzo często jednak montowano znaczeni dokładniejsze celowniki teleskopowe.

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: S 18-100

Kaliber broni – 20 mm
Zastosowany nabój – 20 mm x 105 mm B
Wymiary konstrukcji:
Długość broni – 1760 mm
Długość lufy – 900 mm
Masa własna broni – 40 kg
Pojemność magazynka – 5 sztuk lub 10 sztuk

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: S 18-1000/S 18-1100

Kaliber broni – 20 mm
Zastosowany nabój – 20 mm x 138 mm B
Wymiary konstrukcji:
Długość broni – 2160 mm
Długość lufy – 1450 mm
Masa własna broni – 53,3 kg
Pojemność magazynka – 5 sztuk lub 10 sztuk

Zdjęcie przedstawiające test działa Solothurn przez armię amerykańską na poligonie w Aberdeen 9 kwietnia 1940 rokui

Dalszy rozwój

Wiele krajów wykazywało duże zainteresowanie nową bronią przeciwpancerną, Królestwo Holandii, Królestwo Włoch i Republika Weimarska zakupiły kilka sztuk do przeprowadzenia testów, ale wydajność karabinu maszynowego okazała się zbyt niska w stosunku do jego ceny i masy. Armia szwajcarska również zrezygnowała z jego przyjęcia na wyposażenie dla oddziałów liniowych. 20 mm karabin przeciwpancerny S 18-100 przypadł natomiast go gustu Węgrom, którzy wprowadzili go do służby pod oznaczeniem jako 36M 20 mm Nehézpuska. W 1936 roku firma Danuvia Gépipari w Budapeszcie rozpoczęła nawet jego produkcje licencyjną, która zakończyła się dopiero w 1943 roku. W 1936 roku kilka sztuk broni przeciwpancernej, pod oznaczeniem S 18-154 kupiła również Bułgaria. Pewną liczbę tych karabinów nabyła w 1938 roku Estonia, ale ogólnie sama sprzedaż szła bardzo słabo. Nie pomagały nawet wprowadzane ulepszenia w konstrukcji broni.

Solothurn S-18-1000

W związku z tym, pod koniec lat 30.-tych XX wieku karabin przeciwpancerny Solothurn został zasadniczo przeprojektowany, dostosowując go do znacznie mocniejszego naboju przeciwpancernego kalibru 20 mm 138 mm B i samą broń wyposażając w znacznie dłuższą lufę. Nowy model karabinu przeciwpancernego otrzymał oznaczenie S 18-1000. Z boku komory zamkowej zamontowano specjalną korbę, która uruchamiała specjalny mechanizm łańcuchowy napinania zamka broni, co znacznie ułatwiało jego obsługę. Pełne napięcie zamka wymagało wykonania 3,5 obrotu. Ulepszenie to spowodowało wzrost masy broni do ponad 53 kilogramów. Producent broni zaprojektował dla niej specjalny lekki wózek dwukołowy, który miał posłużyć do transportowania broni. Było to wyposażenie opcjonalne. 20 mm karabin przeciwpancerny S 18-1000 mógł również strzelać granatami przeciwpancernymi, odłamkowymi i ćwiczebnymi. Standardowo stosowano celownik optyczny o stałym powiększeniu 2,75x.

Szwajcarska armia zakupiła łącznie 93 egzemplarze nowej broni i wprowadziła ją na wyposażenie jako karabin przeciwpancerny Solo 40. Holandia zamówiła 662 egzemplarze, z których przed okupacją niemiecką dostarczono tylko 197 sztuk. Włochy kupiły 578 egzemplarzy broni jako Fucile Anticarro S i otrzymały dodatkowe 63 egzemplarze przejęte z magazynów holenderskich. Siły niemieckiego Wehrmachtu używały tej broni, która została nabyta w Szwajcarii i pozyskanej jako zdobycz wojenna z zajętych krajów. Karabiny te były znane pod nazwą własną Panzerabwehrbüchse 785 z odpowiednim sufiksem, oznaczających kraj z której broń pochodzi: (s) – Szwajcaria, (h) – Holandia lub (i) – Włochy.

Jednakże, wraz z wzrostem stosowanego opancerzenia na czołgach i innych pojazdach pancernych, bardzo szybko okazało się, że siła penetracyjna używanej do niej amunicji kalibru 20 mm była mocno niewystarczająca. W toku prowadzonych w Europie i na froncie wschodnim (obejmowały one także tereny azjatyckie), szwajcarscy inżynierowie z zakładów Solothurn próbowali jeszcze raz zwiększyć możliwości penetracyjne omawianej broni. Około 1942 roku opracowali oni kolejny model, oznaczony jako S 18-1100, który uzyskał możliwość strzelanie ogniem pojedynczym bądź ciągłym. Karabin też mógł być montowany na specjalnym jarzmie i mogący strzelać do celów powietrznych. Analiza numerów seryjnych pozwala stwierdzić, że całkowita produkcja w pełni automatycznego modelu wynosiła około 3000 egzemplarzy.

W 1939 roku Departament Uzbrojenia Stanów Zjednoczonych zakupił w Szwajcarii dwa egzemplarze karabinów przeciwpancernych S 18-100 kalibru 20 mm oraz 2000 sztuk amunicji kalibru 20 mm x 105 mm B. Sami Amerykanie nie byli jednak zadowoleni z tego wyboru. Zastosowana do niej amunicja przeciwpancerna osiągała prędkość wylotową rzędu 730 m/s i przebijała tutaj niewiele grubszy pancerz, niż amunicja przeciwpancerna, która była stosowana w wielkokalibrowym karabinie maszynowym M2HB kalibru 12,7 mm (kaliber .50). Ponieważ już w tym czasie rozpoczęto rozwijać wersję S 18-1000, Departament Uzbrojenia Stanów Zjednoczonych kupił jeden egzemplarz i zaprezentował go w kwietniu 1940 roku, na poligonie Aberdeen Proving Ground. Zarówno przedstawiciele piechoty, jak i kawalerii, to byli oni pod dużym wrażeniem nowej broni przeciwpancernej, co zaowocowało przeprowadzeniem dalszych testów nowej broni. Pokazały one tutaj bardzo wyraźną przewagę w możliwościach przeciwpancernych nad produkowanym w Stanach Zjednoczonych, wielkokalibrowym karabinem maszynowym kalibru 12,7 mm w walce z lekko opancerzonymi pojazdami bojowymi. Ówcześnie z braku alternatywy szwajcarska broń została przyjęta przez Amerykanów jako 20 mm Automatic Gun T3. Prócz karabinów zamówienie obejmowało również celowniki T16 i wózki transportowe T3. Początkowo w samej firmie Solothurn zamówiono 50 sztuk karabinów przeciwpancernych i 1000 sztuk amunicji kalibru 20 mm, ale planowano również kupno licencji na wytwarzanie broni w Ameryce. Dalszy przebieg wydarzeń nie jest tutaj do końca jasny. Pewne jest tylko to, że produkcja licencyjna nie ruszyła. Być może wpłynęła na to presja ze strony niemieckiej firmy Rheinmetall, która nie chciała, aby filialna szwajcarska Solothurn prowadziła dalsze interesy ze Stanami Zjednoczonymi.

Węgrzy przy karabinie przeciwpancernym Solothurn

Bibliografia

Michael Heidler, Szwajcarski heavy metal – karabiny przeciwpancerne Solothurn, Czasopismo Militaria Nr. 3/2025, Kagero, Świdnik
https://www.dws-xip.com/encyklopedia/solothurn-20mm/
https://en.wikipedia.org/wiki/Solothurn_S-18/100
https://tanks-encyclopedia.com/solothurn-s-18-1000/