Lotniczy pocisk rakietowy R-73

Lotniczy pocisk rakietowy R-73 to radziecki, a następnie rosyjski kierowany pocisk rakietowy powietrze-powietrze, przeznaczony do zwalczania celów powietrznych na krótkich dystansach, w warunkach walki powietrznej, naprowadzany termicznie (na źródło promieniowania podczerwonego). Odpowiednik późnych wersji amerykańskiego lotniczego pocisku rakietowego typu AIM-9 Sidewinder. W nomenklaturze NATO pocisk nosi oznaczenie AA-11 Archer (z języka angielskiego: łucznik).

Historia konstrukcji

Choć na początku lat 70.-tych XX wieku w Związku Radzieckim kontynuowano jeszcze prace nad przeznaczonym do manewrowej walki powietrznej lekkim pociskiem rakietowym R-60, to już wówczas uznano, że nie do końca odpowiada on wymaganiom stawianym przed uzbrojeniem rakietowym, mającym wejść do arsenału nowo projektowanych samolotów myśliwskich. Stąd też rozpoczęto prace nad nową rakietą, przeznaczoną dla samolotów nowej generacji, z projektów których wyłoniły się samoloty myśliwskie typu MiG-29 i Su-27, zaś ich podstawowym uzbrojeniem zostały nowe lotnicze pociski rakietowe typu R-27 i właśnie typu R-73.

Zadania opracowania nowego uzbrojenia powietrze-powietrze, następcy R-60 (K-60). podjęły się dwa biura konstrukcyjne specjalizujące się w projektowaniu pocisków rakietowych. Były to GMKB Wympieł oraz OKB Mołnia. Wymagania taktyczno-techniczne dla nowych lotniczych pocisków rakietowych, uwzględniały doświadczenia wyniesione z walk toczonych w Azji Południowo-Wschodniej oraz na Bliskim Wschodzie. To na podstawie analiz pojedynków powietrznych tego okresu stwierdzono, że era walk manewrowych nie minęła i istnieje pilne zapotrzebowanie na lotnicze pociski rakietowe bliskiego zasięgu, które mogłyby być odpalane w trakcie wykonywania energicznych manewrów nosiciela. Co istotne, za zasadne uznano umożliwienie wskazania celu rakiecie bliskiego zasięgu przy pomocy radiolokatora, bądź też pokładowego systemu obserwacji w podczerwieni lub celownika nahełmowego. Zasięg nowego pocisku rakietowego klasy powietrze-powietrze bliskiego zasięgu określono na zasięg od 12 kilometrów do maksymalnie 20 kilometrów.

Wspomniane na wstępnie biura konstrukcyjne obrały odmienne drogi realizacji postawionego przed nimi zadania. Konstruktorzy z biura Wympieł skupili się na pracach nad rozwojowym wariantem lotniczego pocisku rakietowego typu R-13M (K-13M). Prowadzono je zresztą dwutorowo, co zaowocowało powstaniem „przejściowego” pocisku R-13M1 i najbardziej zaawansowanego przedstawiciela linii rozwojowej pocisków rodziny K-13 – pocisku rakietowego noszącej=go oznaczenie K-14. Biuro konstrukcyjne Mołnia zdecydowało się natomiast na zaprezentowanie bardziej awangardowej propozycji.

Zgodnie z postawionymi wymaganiami nowy pocisk miał łączyć cechy lotniczych pocisków rakietowych bliskiego zasięgu oraz pocisków przeznaczonych do walki manewrowej, takich jak wcześniej zaprojektowany, mniejszy typu R-60. Oczekiwano przy tym, że nowa rakieta powietrze-powietrze będzie charakteryzować się wyjątkową zwrotnością, pozwalającego na zwalczanie nowoczesnych maszyn bojowych potencjalnego przeciwnika. Początkowo w biurze konstrukcyjnym Mołnia zamierzano skorzystać z doświadczeń zdobytych w czasie realizacji programu R-60. Nowy lotniczy pocisk rakietowy miał nawiązywać do poprzedniczki, z tym jednak zastrzeżeniem, że pocisk rakietowy ten miał wykorzystywać do manewrowania wyłącznie sterowanie gazodynamiczne. Co istotne dla dalszego przebiegu wydarzeń, według wstępnego projektu pocisku rakietowego, miała otrzymać głowicę termiczną o stosunkowo wąskich kątach obserwacji. Po krytycznej ocenie tego rozwiązania ze strony przedstawicieli sił powietrznych (WWS), konstruktorzy Mołni zweryfikowali wstępne założenia i zastosowali odmienną głowicę naprowadzającej o szerszym kącie obserwacji i większych możliwościach przechwycenia celu. Tak się złożyło, że w tym samym czasie prowadzono już prace nad pracującą w podczerwieni głowicą naprowadzającą Majak-80 (MK-80). Miała ona posiadać szersze niż wcześniejsze rozwiązania tego typu pole widzenia, a także umożliwiać zwalczanie celów zarówno na kursach spotkaniowych, jak i pościgowych. To właśnie na zastosowanie opracowanej pod kierunkiem A. W. Mołdyka przez kijowskie biuro CKB Arsienał głowicy mieli również nalegać przedstawiciele WWS. Ostatecznie zadecydowano o zmodyfikowaniu projektu K-73 zgodnie z uwagami WWS. Ponieważ nowy układ samonaprowadzający miał większą masę od pierwotnie planowanej, konieczne było wprowadzenie zmian w projekcie pocisku i zwiększenie wymiarów rakiety. Było to o tyle istotne, że początkowo zakładano niską, zbliżoną do pocisku rakietowego typu R-60, masę pocisku około 45 kilogramów.

Samolot myśliwski MiG-23MDL uzbrojony w pociski rakietowe R-73

Nie były to jednak ostatnie z wprowadzonych zmian, w 1976 roku projekt pocisku został poddany drastycznym modyfikacjom. Doszło do tego po tym, kiedy stwierdzono, że rakieta w dotychczasowej postaci będzie odznaczać się niedostateczną manewrowością i zbyt krótkim czasem lotu, a co za tym idzie zbyt małym zasięgiem. Choć przyszły lotniczy pocisk rakietowy typu R-73 wciąż miał być pierwszym pociskiem tej klasy wykorzystującym sterowanie gazodynamiczne, to jednak zdecydowano się na zmianę konfiguracji i wykorzystanie systemu kombinowanego, z równoczesnym wykorzystaniem sterowania aerodynamicznego. Przy podjęciu decyzji miano się posiłkować raportami dotyczącymi prac prowadzonych przez US Navy w ramach ostatecznie skasowanego programu pocisku rakietowego typu AIM-95 Agile.

Prace nad rozwojem koncepcji pocisku rakietowego K-73 początkowo prowadzono pod kierownictwem M. R. Bisnowata, a po jego śmierci w 1977 roku, kierownictwo nowo utworzonego NPO Mołnia objął G. Łozino-Łozinskij, zaś rozwój rakietowych pocisków kierowanych miał nadzorować G. I. Chochołow. Po wyznaczeniu biura konstrukcyjnego Mołnia do prowadzenia zdecydowanie odmiennego zadania, jakim był udział w programie promu kosmicznego Buran, prace nad pociskiem K-73 miały zostać przejęte przez niedawną konkurencję, czyli biuro Wympieł. Do transferu doszło ostatecznie w 1982 roku, bądź według innych źródeł w 1983 roku. Do GMKB Wympieł trafiła część konstruktorów pracujących nad rozwojem K-73. W późniejszym okresie głównymi projektantami odpowiedzialnym za rozwój pocisku mieli stać się G. A. Sokołowski oraz J. K. Zacharow.

Preferowana przez WWS głowica naprowadzająca Majak-80 została początkowo zamontowana na doświadczalnym samolocie-laboratorium ŁŁ-124, zbudowanym na bazie pasażerskiego samolotu Tu-124 i poddana serii prób. Rozpoczęto je w 1978 roku. Do pierwszych testowych odpaleń K-73, już w finalnej postaci, doszło rok później. W tym ostatnim przypadku do testów wykorzystano doświadczalny egzemplarz samolotu myśliwskiego MiG-23ML – Latające Laboratorium numer 123. W 1980 roku ponownie wykorzystując do tego celu doświadczalnego MiGa-23ML, przeprowadzono pierwsze odpalenia pocisku rakietowego typu K-73 do realnych celów powietrznych. W charakterze tych ostatnich wykorzystano przebudowane myśliwce MiG-17, lub według innych informacji, latające cele Ła-17. Rok później przeprowadzono natomiast pierwsze próbne odpalenia K-73 z pokładu jednego z prototypów samolotu myśliwskiego MiG-29, czyli samolotu o numerze „919”, czyli niebieskiej „19” (prototyp ten wykorzystywany przede wszystkim do prób radaru). Ofiarą pocisku stał się przebudowany na cel powietrzny M-21 samolot mysliwski MiG-21M.

Pocisk rakietowy typu R-73 weszła ostatecznie do służby na mocy uchwały Rady Ministrów Zwiazku Radzieckiego z dnia 22 czerwca 1984 roku i zarządzenia numer 00113 wydanego przez Ministerstwo Obrony Związku Radzieckiego. Masową produkcję pocisku rozpoczęto jednak nieco później, bo w 1986 roku lub 1987 roku i to pomimo tego, że pierwsze seryjne egzemplarze zaczęto wytwarzać w 1983 roku. Do 1992 roku pociski produkowano w zakładach w gruzińskim Tbilisi oraz moskiewskich zakładach Kommunar, do tego czasu wyprodukowano około 6000 egzemplarzy pocisków rakietowych. W późniejszym okresie produkcji rakiet podjęto się w GMKB Wympieł. Do pierwszej oficjalnej publicznej prezentacji rakiety doszło w czasie wystawy Hodynka-89.

Polski samolot myśliwski MiG-29 uzbrojony w większy pocisk rakietowy R-73 oraz mniejszy R-60

W tym miejscu warto wspomnieć o interesującym epizodzie w historii omawianego pocisku. W połowie lat siedemdziesiątych instytut GNIIAS wraz z OKB Mołnia, na wniosek dowództwa WWS, rozpoczęły prace nad projektem Zaria, którego istotnym elementem miał stać się nowy pocisk rakietowy typu K-73 (R-73). Głównym celem projektu Zaria było stworzenie systemu samoobrony pozwalającego na zwalczanie zagrożenia nadchodzącego z tylnej półsfery samolotu-nosiciela, a realizowane poprzez odpalenie w jego kierunku pocisków rakietowych klasy powietrze-powietrze. System miał składać się z umieszczonego w ogonowej części samolotu-nosiciela radaru skanującego tylną półsferę samolotu i pozwalającego na wskazanie celu rakiecie, systemu elektrooptycznego oraz podwieszanych i odpalanych do tyłu pocisków rakietowych. Ze względu na zastosowanie gazodynamicznego systemu sterowania w roli tych ostatnich miały wystąpić właśnie wariant K-73 (R-73). Wybór nie był przypadkowy, przewidywano bowiem, że przy zakładanych warunkach odpalenia, wystąpiłyby problemy ze sterownością i stabilnością lotu pocisków rakietowych sterowanych wyłącznie aerodynamicznie. Te problemy miały ominąć właśnie K-73 (R-73).

Dalszy rozwój

Na bazie pocisku rakietowego R-73 opracowano szereg wariantów rozwojowych i eksportowych pocisku, a także kilka wariantów pocisków ćwiczebnych. W przypadku tych ostatnich były to szkolno-treningowy wariant R-73UT, dysponujący działającą głowicą naprowadzającą, szkolny R-73UB oraz pozbawiony głowicy naprowadzającej i silnika, jednak wyposażony w pozostałe systemy pokładowe, wariant R-73UD. Ponadto stworzono model gabarytowo-masowy B-72 i w końcu szkolny wariant pocisku oznaczony jako UZR-73. Ten ostatni został pozbawiony powierzchni sterowych oraz stabilizatorów i silnika, jednak posiada głowicę naprowadzającą i rejestrator pozwalający na trening przechwytywania celów powietrznych.

Z kolei pierwszy z eksportowych wariantów pocisku rakietowego rodziny R-73, otrzymał oznaczenia R-73E. Był on odmianą seryjnie produkowanego na potrzeby WWS R-73 oznaczonego także jako R-73 RMD-1. Dostawy pierwszych R-73E do odbiorców zagranicznych dotarły w 1988 roku.

Dawny enerdowski samolot myśliwski MiG-29 w barwach Bundeswehry, uzbrojony w cztery pociski rakietowe R-73 oraz dwa większe R-27R

Drugim eksportowym wariantem pocisku stał się R-73EŁ, będący wariantem pocisku R-73Ł, czyli wariantu R-73 wyposażonego w zapalnik laserowy. Pocisk rakietowy w takiej postaci został ujawniony w 1989 roku, choć oficjalna prezentacja miała miejsce dekadę później. R-73E oraz R-73EŁ różnią się między sobą wyłącznie rodzajem zastosowanego zapalnika. O ile w przypadku pierwszego z wariantów jest to zapalnik radiowy Sokół, o tyle w drugim jest to laserowe urządzenie Bursztyn. Według niektórych źródeł oznaczenie typu R-73E miał nosić także inny wariant pocisku, dysponujący silnikiem rakietowym o wydłużonym czasie pracy i co za tym idzie zwiększonym zasięgiem do około 40 kilometrów. Ten sam pocisk miał odznaczać się także nieco dłuższym kadłubem oraz masą całkowitą większą o około 5 kilogramów. Pociski rakietowe noszące oznaczenia R-73E/EŁ są obecnie nadal oferowane użytkownikom eksportowym.

Dalsze prace rozwojowe prowadzone nad projektem pocisku rakietowego typu R-73 doprowadziły w latach 90.-tych XX wieku do powstania zmodyfikowanego wariantu pocisku rakietowego oznaczonego jako R-73M lub R-73RMD-2. Miał być on gotowy do rozpoczęcia produkcji przed końcem 1996 roku. Wprowadzone w konstrukcji pocisku modyfikacje miały na celu przede wszystkim zwiększenie czułości głowicy naprowadzającej i zwiększenie kątów obserwacji do ±60 stopni. Sama głowica (Majak-80M) została wyposażona w udoskonalony procesor obróbki sygnałów. Poprawiono także jej odporność na zakłócenia i środki przeciwdziałania stosowane przez przeciwnika, takie jak pułapki termiczne. Wedle niektórych informacji czułość głowicy naprowadzającej miała zostać zwiększona nawet dwukrotnie. Układ naprowadzania pocisku miał zostać wyposażony także w mechanizm pozwalający na przesunięcie punktu detonacji głowicy bojowej w taki sposób, aby pocisk nie kierował się bezpośrednio w rejon dyszy wylotowej silnika, a pod cel. Miało to zapewnić skuteczniejsze porażenie statku powietrznego. Udoskonalono także algorytmy systemu naprowadzania i sterowania oraz zwiększono możliwości zwalczania celów nisko lecących, poprzez obniżenie pułapu ich przechwycenia.

Modyfikacje wprowadzone w wariancie, oznaczonym jako R-73M miały pozwolić także na dalszą poprawę możliwości manewrowych i przestrzennych. Zwiększeniu uległ również zasięg pocisku, w przypadku ataku z przedniej półsfery w zakresie od 20 kilometrów do 40 kilometrów. Ubocznym skutkiem wszystkich wprowadzonych zmian było jednak zwiększenie masy pocisku do 110 kilogramów. Co ciekawe, miałaby istnieć możliwość modernizacji już wyprodukowane pocisków starszych wersji do standardu reprezentowanego przez wariant R-73M.

Na marginesie można również wspomnieć o tym, że w latach 90.-tych XX wieku, wśród szeregu proponowanych dla pocisków rakietowych typu R-73 usprawnień znalazła się również opcja zastosowania zamiast dotychczasowego układu deflektorów ruchomej dyszy silnika rakietowego.

Kolejną modernizacją pocisku rakietowego typu R-73 stał się pocisk typu RWW-MD, czyli Rakieta Wozduch-Wozduch Małoj Dalnosti, znany też pod oznaczeniem projektowym jako izdielije 750 lub jako K-74M. Pocisk powstał najprawdopodobniej jako ewolucyjna modyfikacja lotniczego pocisku rakietowego typu R-73M. Podobnie jak poprzednik, najnowszy wariant R-73 jest pociskiem rakietowym bliskiego zasięgu oraz manewrowej walki powietrznej. Produkcję pocisku rozpoczęto już w XXI wieku w moskiewskich zakładach firmy Wympieł, choć pierwsze prezentacje nowego wariantu pocisku miały miejsce już w 1997 roku. Wtedy przedstawiono bowiem projekt pocisku rakietowego klasy powietrze-powietrze K-74ME (według części źródeł pocisk ten miał być jednak eksportowym wariantem typu R-73M).

Charakterystyki wariamtu K-74ME były w zasadzie identyczne jak obecnego RWW-MD/K-74M. Podstawową modyfikacją wprowadzoną w RWW-MD, w porównaniu do wariantu R-73, jest nowa, dwuzakresowa głowica samonaprowadzająca na podczerwień Impuls-90 (MM-2000). Dysponuje ona zwiększoną czułością i większym zakresem obserwacji niż miało to miejsce w oryginalnym pocisku rakietowego typu R-73, zapewniając zakres obserwacji ±60 stopni (choć producent głowicy podaje niższe wartości, czyli ±50 stopni) zamiast ±45 stopni. Głowica naprowadzająca Impuls-90 ma nieco inne wymiary niż pierwotnie stosowana głowica Majak-80. Zwiększono o 10 mm średnicę soczewki głowicy Impuls-90, ponadto jest o 20 mm dłuższa od zastosowanego starszego układu.

Radziecki samolot myśliwski MiG-29, uzbrojony w cztery pociski rakietowe R-73 oraz dwa większe R-27R

Głowica Impuls-90 została wyprodukowana, podobnie jak Majak-80, przez ukraińską firmę Arsienał z Kijowa. Również podobnie jak miało to miejsce w przypadku pocisku rakietowego typu R-73, RWW-MD/K-74M może występować w dwóch wariantach różniących się rodzajem zastosowanego zapalnika zbliżeniowego. O ile w podstawowym wariancie pocisku jest to zapalnik radiowy, o tyle w wersji RWW-MDŁ zastosowano zbliżeniowy zapalnik laserowy. Wedle informacji z 2009 roku, kiedy to po raz pierwszy miała miejsce oficjalna prezentacja RWW-MD, konstruktorzy Wympieła mieli również rozpocząć prace projektowe nad kolejnym wariantem rozwojowym pocisku rakietowego typu R-73 noszącym oznaczenie K-74M2. Ma on dysponować bezwładnościowym układem kierowania oraz nowym mocniejszym silnikiem rakietowym. Zmodyfikowana miała zostać również aerodynamika pocisku rakietowego. Co ciekawe, przez bardzo długi czas rosyjskim projektantom nie udało się zastąpić ukraińskiej głowicy naprowadzającej rozwiązaniem rosyjskim. Takową głowicę miała dopiero niedawno opracować firma AOMZ z Azowa. Skądinąd wiadomo, że prace nad głowicą naprowadzającą dla wariantu K-74M2 prowadzone przez KTRW są opóźnione. Prace projektowe nad RWW-MD miały zaś zakończyć się w 2011 roku, zaś rozpoczęcie produkcji było przewidywane na lata 2013-2014.

Opis konstrukcji

Pocisk rakietowy typu R-73 jest bronią lotniczą klasy powietrze-powietrze krótkiego zasięgu przeznaczoną do walki manewrowej, posiadającą możliwość atakowania celów zarówno z przedniej, jak i tylnej półsfery, również na tle ziemi, także w warunkach silnego zakłócania przez przeciwnika. Pocisk może być również odpalany do kontrastowych celów naziemnych. Wariant R-73 może być stosowany zarówno w klimacie umiarkowanym, chłodnym jak i tropikalnym.

Lotniczy pocisk rakietowy typu R-73 zbudowano w układzie kaczka. Do konstrukcji wykorzystano głównie stopy aluminium, natomiast obudowa silnika została wykonana ze stali. Jej kadłub podzielono na pięć przedziałów połączonych za pomocą złącz bagnetowych i kołnierzowych. Licząc od części nosowej są to: przedział głowicy naprowadzającej, przedział zapalnika (radiolokacyjnego Sokół lub laserowego Bursztyn) oraz autopilota i systemów sterujących, przedział gazogeneratora, przedział głowicy bojowej i przedział silnika rakietowego na stały materiał pędny z gazodynamicznym systemem sterowania.

Na bazie R-73 oraz pochodnych wykorzystano bojową głowicę prętową ze 164 prętami ze zubożonego uranu, które po eksplozji tworzą krąg o średnicy 7,2 metra. Każdy z uranowych prętów ma 2,9 milimetrów średnicy oraz długość 139 milimetrów. W charakterze materiału wybuchowego wykorzystano 2,45 kilogramów materiał

Źródłem zasalania w energię elektryczną dla podsystemów pocisku jest akumulator prądu stałego. Głowica samonaprowadzająca pocisku Majak-80 chłodzona jest ciekłym azotem i posiada fotodetektor umieszczony przegubowo.

W tylnej części pocisku rozmieszczono, w układzie krzyżowym (+), cztery stateczniki o trapezowym kształcie i stosunkowo niedużej rozpiętości, z ruchomymi lotkami. Natomiast w części dziobowej, przed czterema trójkątnymi powierzchniami sterowymi w układzie krzyżowym (+) rozmieszczono, w tej samej linii, cztery destabilizatory. Między tymi ostatnimi, a oknem głowicy naprowadzającej rozmieszczono natomiast czujniki kata natarcia.

Mechanizmy wykonawcze sterów napędzane są gazem wytwarzanym przez gazogenerator prochowy umieszczony w trzecim przedziale kadłuba pocisku. Charakterystycznym elementem wariantów lotniczego pocisku rakietowego typu R-73 wyposażonych w zapalnik laserowy jest okno wspomnianego zapalnika ulokowane za trójkątnymi sterami. Pociski lotnicze wyposażone w zapalnik radiowy odznaczają się charakterystycznymi antenami ułożonymi równolegle do kadłuba. Zastosowana jednostka napędowa charakteryzuje się ciągiem 7,7 kN. Czas pracy silnika rakietowego określono na 4,7-6 sekund, zaś czas sterowanego lotu pocisku wynosi do 26 sekund.

Irańskie samoloty myśliwskie F-14A Tomcat, uzbrojone m.in. w pociski rakietowe typu R-73

Lotniczy pocisk rakietowy typu R-73 może zwalczać cele poruszające się z prędkością do 2500 kilometrów na godzinę oraz manewrujące z przeciążeniami do 12 g, przy czym rakieta może manewrować z przeciążeniami dochodzącymi nawet do 40-50 g. W chwili odpalenia pocisku przeciążanie nosiciela nie może przekraczać 8 g, choć wedle części źródeł tego rodzaju ograniczenie w praktyce nie istnieje. Pole widzenia głowicy naprowadzającej pocisku R-73 wynosi ±90 stopni (po ±45 stopni od osi symetrii pocisku). Może ona śledzić cele poruszające się z prędkością kątową do 60 stopni na sekundę. Warto zauważyć, że jest to wartość dwa razy wyższa niż w przypadku pocisku rakietowego typu R-60. Prawdopodobieństwo zniszczenia celu przy użyciu pocisku rakietowego typu R-73 wynosi od 0,6 w przypadku celu manewrującego do 0,9-0,95 w przypadku celu niemanewrującego.

Cele dla pocisków rakietowych typu R-73 i pochodnych mogą być wskazywane na kilka sposobów, tj. przez dowrót nosiciela w kierunku celu, poprzez wskazanie celu z wykorzystaniem pokładowego termolokatora lub radaru, a także za pomocą celownika nahełmowego typu Szczel-3UM lub Szczel-3UM.

Wariant RWW-MD

Do przenoszenia pocisków rakietowych wykorzystywane są pojedyncze wyrzutnie szynowe P-72-1D lub wyrzutnie P-72-1DB2. Ponadto wykorzystywano także belki nośne APU-73-1 i APU-73-1D oraz śmigłowcowe APU-62-1M. Pociski rakietowe typu R-73 zintegrowano z samolotami myśliwskimi rodziny MiG-29 i Su-27 oraz ich pochodnymi. Ponadto do przenoszenia pocisków rakietowych typu R-73 dostosowano poddane modernizacji samoloty MiG-23MLD, a także zmodernizowane indyjskie samoloty MiG-21 Bison. Przeprowadzono również próbne odpalenia pocisków rakietowych typu R-73 ze śmigłowców bojowych Ka-50.

Lotniczy pocisk rakietowy typu R-73 proponowano również jako uzbrojenie wycofanych ze służby w SAAF i oferowanych na sprzedaż samolotów Mirage F1, a sam producent oferuje możliwość zintegrowania pocisków z innymi maszynami wskazanymi przez potencjalnych odbiorców rakiety. Lotnicze pociski rakietowe typu R-73 włączono również do asortymentu uzbrojenia zmodernizowanych samolotów Su-24M i Su-25SM, czy MiG-31BM, a w końcu Jak-130. Przeprowadzono również próbne odpalenia lotniczego pocisku rakietowego R-73 z pokładu indyjskiego lekkiego myśliwca Tejas.

Ukraiński zmodernizowany wariant R-73

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: R-73

Długość – 2900 mm
Średnica kadłuba – 170 mm
Rozpiętość skrzydeł – 510 mm
Rozpiętość sterów – 380 mm
Masa startowa – 105 kg
masa głowicy bojowej – 8 kg
Maksymalna odległość odpalenia pocisku z tylnej półsfery – 1200 m
Maksymalna odległość odpalenia pocisku z przedniej półsfery – 3000 m
Minimalna odległość odpalenia pocisku z tylnej półsfery – 300 mm
Minimalna odległość odpalenia pocisku z przedniej półsfery – 1200 m
Minimalna wysokość odpalenia pocisku – 20 m
Maksymalna wysokość odpalenia pocisku – 18 000 m

Użytkownicy lotniczych pocisków rakietowych R-73

Podstawowe dane taktyczno-techniczne: RWW-MD

Długość – 2920 mm
Średnica kadłuba – 170 mm
Rozpiętość skrzydeł – 510 mm
Rozpiętość sterów – 385 mm
Masa startowa – 110 kg
masa głowicy bojowej – 8 kg
Maksymalna odległość odpalenia pocisku z tylnej półsfery – brak danych
Maksymalna odległość odpalenia pocisku z przedniej półsfery – 40 000 m
Minimalna odległość odpalenia pocisku z tylnej półsfery – 300 mm
Minimalna odległość odpalenia pocisku z przedniej półsfery – brak danych
Minimalna wysokość odpalenia pocisku – 20 m
Maksymalna wysokość odpalenia pocisku – 20 000 m

Użytkownicy uzbrojenia

Wśród użytkowników lotniczych pocisków rakietowych rodziny R-73 znaleźli się przede wszystkim odbiorcy samolotów mysliwskich MiG-29 oraz Su-27. Pociski rakietowe R-73 trafiły więc np. do Algierii, Bangladeszu, Bułgarii, Indii, Iraku, Iranu, Chińskiej Republiki Ludowej, Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej, Peru, Polski, Serbii, Syria, Słowacji, Etiopii, Erytrei, Angoli, Malezji, Indonezji, Wenezueli, Wietnam oraz państw powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego takich jak Ukraina, Azerbejdżan, Kazachstan, Gruzja, czy w końcu sama Rosja i Białoruś. Co najmniej kilku użytkowników zakończyło również już eksploatację lotniczych pocisków rakietowych R-73, co wiązało się z wcześniejszym wycofaniem z eksploatacji samolotów MiG-29. Do tej grupy państw zaliczyć można Rumunię, Węgry, Republikę Federalną Niemiec, a wcześniej również Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Podczas inwazji rosyjskiej na Ukrainę, pociski rakietowe typu R-73 pod koniec 2023 roku zaadaptowano także jako improwizowane uzbrojenie ukraińskich samobieżnych zestawów przeciwlotniczych Osa-AKM. Montowane są na wyrzutni dwa takie pociski na lotniczych prowadnicach APU-73, wykorzystujące jedynie samonaprowadzanie termiczne, z zasięgiem rażenia celów do 12 kilometrów. Pociski rakietowe typu R-73 zostały również zaadaptowane jako uzbrojenie bezzałogowych łodzi (dronów morskich) typu Magura V5, mogących przenosić dwa pociski rakietowe typu R-73 – w czerwcu 2024 roku Ukraina zgłaszała zestrzelenie za ich pomocą śmigłowca Ka-29, a 31 grudnia 2024 roku potwierdzono nagraniem zestrzelenie śmigłowca transportowego rodziny Mi-8.

Bibliografia

Andrij Charuk, Progres w regresie. Obrona powietrzna Ukrainy na wojnie – wybrane aspekty, Czasopismo Nowa Technika Wojskowa Nr. 9/2024, Magnum-X, Warszawa
https://dziennikzbrojny.pl/artykuly/art,6,29,6506,lotnictwo,uzbrojenie,pocisk-powietrze-powietrze-r-73-k-73-izdielije-72-aa-11-archer-i-warianty-rozwojowe
https://pl.wikipedia.org/wiki/R-73

13 września 2025

Ostatnia aktualizacja 3 tygodnie ago