7,62 mm pistolet maszynowy PPSz. obr./wz. 1941

Wariant z magazynkiem bębnowym

Nie minęło nawet pięć miesięcy od niemieckiej inwazji na terytorium Związku Radzieckiego, kiedy to w samym Związku Radzieckim ruszyła produkcja seryjna pistoletu maszynowego, który miał się stać prawdziwą legendą i jedną z najsłynniejszych tego typu broni, powstałych z okresie trwania II Wojny Światowej. Chodzi tutaj o Pistolet-pulemjot Szpagina obr./wz. 1941, w skrócie PPSz 41, czyli popularną wśród znawców pepeszę. Jego produkcja seryjna zakończyła się wyprodukowaniem ponad 5 milionów egzemplarzy owej broni.

Historia konstrukcji

Gieorgij Siemionowicz Szpagin

Twórcą sławetnej, radzieckiej „pepeszy” był Gieorgij Siemionowicz Szpagin, który urodził w 1897 roku w małorolnej rodzinie, mieszkającej na wsi Kliuczikowo. Latach 1916-1920 służył on jako rusznikarz w pułku piechoty, a po demobilizacji znalazł on swoje zatrudnienie w biurze konstrukcyjnym zakładów zbrojeniowych w Kowrowie. Praca w tym miejscu wyznaczyła już jego przyszłą ścieżkę zawodową, ponieważ ówczesnym szefem Szpagina był nie kto inny, jak wielki radziecki konstruktor broni palnej Wasilij Aleksiejewicz Diegtiariow. Gieorgij rozwijał karabiny maszynowe i stosowane do nich mocowania, aby można było ich używać na pojazdach pancernych, ulepszał już istniejące modele karabinów maszynowych, a także opracowywał, między innymi mechanizmy podawania taśmy dla ciężkiego karabinu maszynowego Diegtiariowa kalibru 12,7 mm, który potem otrzymał oznaczenie „DSzK 1938” (Diegtiariow-Szpagin). Sam w międzyczasie pracował on koncepcyjnie nad inną bronią – pistoletem maszynowym.

Pierwsze prace nad tego typu bronią w Związku Radzieckim rozpoczęły się już w pierwszej połowie lat 20.-tych XX wieku, ale wówczas bardzo konserwatywne nastawienie dowództwa szły bardzo powoli i bez większego zaangażowania. Produkcję pierwszego radzieckiego pistoletu maszynowego systemu Diegtiariowa, z przeznaczeniem dla Armii Czerwonej, czyli PPD obr./wz. 1934 – rozpoczęto w 1935 roku, jednak wraz z początkiem 1939 roku produkcję tej broni wstrzymano, po wyprodukowaniu zaledwie nieco ponad 5 tysięcy egzemplarzy. Najlepsze to, że wszystkie wyprodukowane egzemplarze trafiły od razu do magazynów wojskowych. Zmianę nastawienia radzieckiego dowództwa zmieniły tutaj dopiero bardzo gorzkie doświadczenia z „zwycięskiej” wojny radziecko-fińskiej z lat 1939-1940, które przekonały radzieckich generałów o skuteczności tego typu broni na polu bitwy (skuteczność fińskich operatorów i ich pistoletu maszynowego Suomi). Prze to, Diegtiariow otrzymał pozwolenie na uruchomienie produkcji seryjnej ulepszonych egzemplarzy pistoletów maszynowych jego systemu – pierwszym był PPD obr./wz. 1934/38 oraz innego – PPD obr./wz. 1940. Radzieckie pistolety maszynowe tej konstrukcji cieszyły się nawet dużą popularnością wśród radzieckich żołnierzy, a dzięki pojemnemu, choć niego nieporęcznemu magazynkowi bębnowego o pojemności 71 sztuk naboi Tokariewa 7,62 mm x 25 mm. Jednak mimo wprowadzenia w ich konstrukcji licznych ulepszeń konstrukcyjnych, broń maszynowa Diegtiariowa nadal pozostawała mocno kosztowna i czasochłonna w produkcji, a zapotrzebowanie Armii Czerwonej stale rosło.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Kołobrzeg, Muzeum Oręża Polskiego

Jednak w dniu 26 sierpnia 1940 roku nadeszła chwila dla samego Szpagina. Został on w tym dniu zaproszony przez komisję artyleryjską Artkom GAU do prezentacji egzemplarza prototypowego własnej konstrukcji pistoletu maszynowego, który został opracowany w międzyczasie. Konstrukcja uwzględnia doświadczenia wyniesione z wojny z Finlandią i była ona zaprojektowana z myślą o jej jak najbardziej uproszczonej konstrukcji i tym ułatwienia jej produkcji seryjnej. W listopadzie 1940 roku odbyło się strzelanie porównawcze nowo opracowanych egzemplarzy broni. Do przeprowadzonych prób porównawczych przeznaczono łącznie 25 egzemplarzy pistoletów maszynowych konstrukcji Szpagina, ale było tam jeszcze 15 egzemplarzy pistoletów maszynowych konstrukcji Borysa Gawriłowicza Szpitalnego, a także kilka już wykorzystywanych w jednostkach Armii Czerwonej pistoletów maszynowych typu PPD dla porównania. Chociaż pistolety maszynowe konstrukcji Szpitalnego cechowała się mniejszym rozrzutem broni i wyższa prędkością wylotową wystrzeliwanych pocisków, konstrukcja Szpagina za to wyróżniała zdecydowanie większą łatwością obsługi broni, niższa masą (broń bez załadowanego magazynka ważyła 3,5 kilograma) i wielką przewagą związaną z łatwiejszym procesem produkcyjnym. Te ostatnie czynniki okazały się tutaj decydujące – wyprodukowanie działającego pistoletu maszynowego systemu Szpagina zajmowało radzieckim robotnikom tylko 5,5 godziny pracy, czyli w praktyce połowę czasu produkcji pistoletu maszynowego konstrukcji Diegtiariowa – PPD obr. 1940. Jego model broni składał się zaledwie z 87 części, a liczbę elementów broni, które wymagały kucia stali ograniczono z 14 części do PPD obr. 1940, do zaledwie 5 elementów w konstrukcji broni Szpagina.

Pistolet maszynowy konstrukcji Szpagina został oficjalnie przyjęty na uzbrojenie radzieckiej Armii Czerwonej w dniu 21 grudnia 1940 roku pod oznaczeniem „7,62 mm Pistolet-pulemiot Szpagina obr. 1941”.

Jako miejsce rozpoczęcia produkcji seryjnej nowej broni wybrano bardzo niewielkie miasteczko Zagorsk, położone kilka godzin jazdy od Moskwy. W październiku 1941 roku ruszyła tam produkcja seryjna nowego pistoletu maszynowego, zaledwie kilka miesięcy od rozpoczęcia niemieckiej inwazji na Związek Radziecki, która rozpoczęła się w dniu 22 czerwca 1941 roku. Jednak szybkie sukcesy operacyjne niemieckiego Wehrmachtu spowodowało, że przyjęta pierwotna lokalizacja fabryki znajdowała się zbyt blisko nadciągającego frontu, musiała ona zostać przetransportowana koleją do Wiatki Polany na zachód od Uralu, w pobliże dużych zakładów zbrojeniowych, ulokowanych w Iżewsku.

Radziecki pistolet maszynowy PPSz obr./wz. 1941 był bronią, którą łatwo było by wdrożyć do produkcji seryjnej i to bardzo szybko. Pomimo podjęcia relokacji zakładów, za cofającą się dalej na wschód linii frontu, do końca 1941 roku udało się dostarczyć ponad 92 000 egzemplarzy nowej broni. Już w kolejnym roku produkcja tej broni osiągnęła liczbę niemalże 1 500 000 egzemplarzy broni, a do końca działań wojennych w Europie wyprodukowano ponad 5 milionów egzemplarzy sławnej „pepeszy”.

Radziecki żołnierz z pepeszą, okres II Wojny Światowej

Opis konstrukcji

Radziecki pistolet maszynowy PPSz obr./w. 1941 strzelał amunicją pistoletową systemu Tokariewa kalibru 7,62 mm x 25 mm. Była to broń samopowtarzalna/samoczynna z zamkiem swobodnym, otwartym (nieruchomo zamocowana iglica wystawała z czoła zamka). Zastosowany do broni przełącznik ognia, został umieszczony bezpośrednio przed spustem, pozwalał on wybrać tryb prowadzonego ognia: położenie w tył oznaczało prowadzenie ognia pojedynczego, natomiast w położenie w przód prowadzenie ognia ciągłego. Pomimo wysokiej szybkostrzelności teoretycznej samej broni, sięgającej niemalże 1000 strzałów oddawanych na minutę, to broń w miarę możliwości można było ustawić stabilnie w kierunku wyznaczonego celu – dlatego wydłużona poza wylot lufy osłona stanowiła jednocześnie kompensator podrzutu broni podczas strzelania. Spust roni nie miał wyraźnego punktu oporu. W praktyce jedynym bezpiecznikiem broni, zabezpieczającej je konstrukcję przed oddaniem przypadkowego wystrzału, był tutaj prosty suwak umieszczony na rączce suwadła, który pozwalał zablokować zamek w pozycji przedniej lub tylnej.

Zdjęcie „Pierwszy bohater Związku Radzieckiego we Flocie Północnej, oficer wywiadu Wasilij Kislakow”, 13 sierpnia 1941 roku – 31 grudnia 1942 roku, Półwysep Kolski

Mimo, że to właśnie magazynek bębnowy jest najbardziej rozpowszechniony w świadomości polskiego czytelnika, to w praktyce broń ta używała dwóch typów magazynków. Wspomniany już bębnowy konstrukcji Koskinena, o pojemności 71 sztuk naboi Tokariewa, ale później ostał opracowany także znacznie prostszy i lżejszy, pudełkowy magazynek łukowy o pojemności 35 sztuk naboi Tokariewa. Ze względu na swą pojemność magazynek bębnowy cieszył się dużą popularnością wśród radzieckich żołnierzy, który pozwalał na dłuższe prowadzenie ognia, a sama broń z powodu większej masy, bardziej stabilniejszy w prowadzeniu ognia ciągłego, ale posiadały one sporo wad, prócz większej masy, były skomplikowane w budowie i często wychodziły one już fabrycznie awaryjne, po jego wypróżnieniu ze wszystkich naboi, należało go z jednej strony otworzyć i załadować nowe naboje co było czasochłonne, a w polu, pod ogniem w praktyce niemożliwe, inną sprawą był fakt, że nie zawsze nowo wyprodukowane magazynki pasowały do gniazd (chwytu pod magazynek) pistoletów maszynowych PPSz obr./wz. 1941. magazynki te też nie były wymienne z magazynkami bębnowymi od pistoletów maszynowych typu PPD obr./wz. 1940. Wczesne serie produkcyjne radzieckiej „pepeszy” posiadały celownik suwakowy z podziałką, wyskalowaną od 50 metrów do 500 metrów, jednak szybko, z powodu mało praktycznej możliwości prowadzenia ognia na tą odległość, zaczęto stosować uproszczony celownik przerzutowy typu „L” z dwoma podziałkami: wyskalowanymi na odległości do 100 metrów lub do 200 metrów.

W trakcie trwania produkcji seryjnej pistoletów maszynowych „pepesza”, wprowadzono nieliczne zmiany konstrukcyjne: początkowo używano nieosłonięta muszkę, którą później zabezpieczono dodatkowo metalową osłonką, a przewód lufy został dodatkowo pokryty chromem, aby zwiększyć jej trwałość. Pewne problemy stwarzał tutaj amortyzator zamka, który był wykonany z materiału o bardzo słabej jakości i musiał być regularnie wymieniany. Zestaw do czyszczenia broni oraz śrubokręt, służący do rozłożenia broni mieściły się w wydrążonym w kolbie schowku. W ich skład wchodził składany wycior, wkrętak, wybijak, szczoteczka, klucz i olejarka dwuwylotowa z dwoma przedziałami: w jednym przedziale znajdował się płyn do czyszczenia, a w drugim smar działowy.

Rozkładanie radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz obr./wz. 1941 jest niezwykle proste: wystarczy wcisnąć sprężynujący zatrzask komory zamkowej i odchylić osłonę lufy, a następnie wyciągnąć zamek ze sprężyną i zastosowanym amortyzatorem. Jednak prostota jej konstrukcji miała też swoje oczywiste wady – najbardziej chyba popularną wadą broni była niewystarczająco skuteczna blokada zamka broni, co powodowało, że w praktyce zawsze istniało ryzyko oddania przypadkowego wystrzału z broni, nawet serii pod wpływem silniejszych wstrząsów oraz upadku broni na ziemię. Ponadto w przypadku poluzowania się śrub mocujących mechanizm spustowy (co nie było rzadkością), zdarzało się, że zamek się nie blokował o zaczep i broń mogła po prostu wystrzelić całą zawartość magazynka ogniem ciągłym. Można tutaj jeszcze dodać jedne fakt. Stosowane magazynki bębnowe nawet jak ulegały niewielkim deformacją korpusu, mogło to już doprowadzić do zablokowania stosowanego tam mechanizmu podawania naboi i w praktyce taki magazynek był do wyrzucenia, gdyż w warunkach tego konfliktu, rzadko kiedy starano się je naprawiać, dlatego z czasem to właśnie 35-nabojowe pudełkowe magazynki łukowe zyskiwały z powodu swojej prostoty, łatwości ich ponownego załadowania i lepszej wytrzymałości i niezawodności – popularniejsze. Zresztą to one miały przed sobą przyszłość.

Zastosowana amunicja

Broń wyprodukowana w Poslce

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Drzonów, Lubuskie Muzeum Wojskowe

Rosyjska amunicja była lokalną adaptacją niemieckiego naboju pistoletowego 7,63×25 Mauser. Naboje pakowano w zbiorcze drewniane skrzynki mieszczące 2304 sztuki.

1. Zwykła 7,62-мм пистолетный патрон образца 1930 года (П):

Długość naboju: 34,85 mm
Długość pocisku: 14 mm
Masa naboju: 11 g
Masa pocisku: 5,6 g
Prędkość wylotowa: 500 m/s
Masa ładunku miotającego:0,55 g
Donośność skuteczna: 200 m
Pocisk pełnopłaszczowy P z ołowianym rdzeniem.

Pułkownik Choi Hong Hi, dowódca G-2 armii południowokoreańskiej, trzymający rosyjski pistolet maszynowy typu PPSh z magazynkiem na 71 naboi, zdobyty w pobliżu Hamchang w Korei

2. Przeciwpancerna 7,62-мм пистолетный патрон с с бронебойно-зажигательной пулей образца 1941 года (П-41):

Długość naboju: 34,85 mm
Długość pocisku: 16,5 mm
Masa naboju: 10,67 g
Masa pocisku: 5,16 g
Masa ładunku miotającego: 0,55 g
Prędkość wylotowa: 510 m/s
Pocisk pełnopłaszczowy P-41 ze stalowym rdzeniem oraz niewielkim ładunkiem zapalającym.

Broń wyprodukowana w Polsce, widoczny magazynek łukowy

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Drzonów, Lubuskie Muzeum Wojskowe

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

Państwo – Związek Radziecki
Konstruktor broni – Gieorgij Szpagin
Rodzaj broni – pistolet maszynowy
Prototypy – 1940 rok
Produkcja – lata 1941–1945 (Związek Radziecki)
Wyprodukowano – około 5 500 000 egzemplarzy
Kaliber broni – 7,62 mm
Zastosowany nabój – 7,62 × 25 mm TT
Magazynek (typ/pojemność) – bębnowy – 71 sztuk, łukowy – 35 sztuk
Wymiary konstrukcji:
Długość broni – 828 mm
Długość lufy – 269 mm
Długość linii celowniczej – 365 mm
Masa broni – 3,50 kg (bez magazynka), 4,15 kg (z magazynkiem łukowym), 5,40 kg (z magazynkiem bębnowym)
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – ok. 550 m/s
Szybkostrzelność teoretyczna – do 1000 strz./min.
Szybkostrzelność praktyczna – 30 – 70 do 100 strz./min.
Zasięg maksymalny prowadzonego ognia skutecznego – 200 m

Polski żołnierz z pepeszą, 1951 rok

Dalsze dzieje

Bardzo szybko w strukturach radzieckiej Armii Czerwonej, to właśnie pistolet maszynowy stawał się coraz mocniej bronią podstawową oddziałów liniowych piechoty, co już w 1942 roku odczuwali coraz mocniej żołnierze na froncie wschodnim. W bezpośrednim kontakcie na bliskiej odległości, radzieccy żołnierze często posiadali większa siłę ognia, a w praktyce mimo posiadania przez niemieckich żołnierzy pistoletów maszynowych własnej konstrukcji, to nadal powtarzalny karabinek Karabiner 98k kalibru 7,92 mm był podstawową bronią piechura. Najsłynniejszy niemieckich pistolet maszynowy, czyli rodzina Maschoinenpistole 38 oraz 40 kalibru 9 mm (nabój Parabellum 9 mm x 19 mm), pomimo ich precyzji wykonania i zastosowanego 32-nabojowego magazynka pudełkowego, bywał w kluczowych momentach walk w mrozie czy w błocie frontu wschodniego zdecydowanie gorszy od radzieckiej „pepeszy”, znacznie lepiej przystosowanych do radzieckich warunków frontu wschodniego. Tutaj Niemcy cenili sobie zdobyczne egzemplarze, zwłaszcza z magazynkami bębnowymi o pojemności 71 sztuk naboi. Zdobyczne egzemplarze chętnie wykorzystywali sami Niemcy i nadali im oznaczenie Maschinenpistole (MP) 717(r), gdzie to (r) oznacza rosyjską produkcję. Prowadzone były przez Niemieckich konstruktorów próby konwersji zdobycznych radzieckich „pepesz” do niemieckiego naboju pistoletowego Parabellum 9 mm x 19 mm, co oczywiście wymagało zastosowanie nowej lufy i specjalnej wkładki do gniazda magazynka, aby zasilać broń z niemieckich magazynków pudełkowych od niemieckich pistoletów maszynowych Maschinenpistole 40.

Sam Szpagin nie spoczął na laurach. W lutym 1942 roku zaprezentował on radzieckiej komisji artyleryjskiej specjalna wersję pistoletu maszynowego PPSz obr./wz. 1941 roku z odłączana kolba drewnianą, która powstała z myślą o radzieckich czołgistach i spadochroniarzach. Sama broń po przeprowadzonych modyfikacjach byłą jednak zdecydowanie cięższa, a mocowanie kolby nie było wystarczająco solidne, dlatego projekt ten został stosunkowo szybko odrzucony. Już w maju tego samego roku, Szpagin opracował wariant PPSz obr./wz. 1942 z zastosowaniem prostokątnej komory zamkowej, wytłaczana z blachy stalowej oraz wymienną kolba – drewnianą lub zastosowaniem składanej kolby z prętów stalowych. Zastosowano mocno uproszczony mechanizm spustowy broni, który umożliwiał prowadzenie tylko ognia ciągłego. Po za tym zewnętrznie sama broń nadal bardzo mocno przypominała pierwotny model PPSz obr./wz. 1941. Zastosowany bezpiecznik w postaci długiej zasłony przeciwpyłowej z wycięciami na zastosowaną rączkę przeładowania, blokował broń w wybranej pozycji. Mimo dobrego rezultatu podczas prób poligonowych, konstrukcja Szpagina w postaci PPSz obr./wz. 1942 zajął drugie miejsce i przegrał w konstrukcji nowego pistoletu maszynowego Sudajewa, czyli PPS obr./wz. 1942, który był jeszcze łatwiejszy w produkcji, a przy tym lżejszy oraz celniejszy podczas prowadzenia ognia ciągłego. Zamówienie próbnej serii w liczbie 250 egzemplarzy ostatecznie nie zmieniał decyzji radzieckiej komisji artyleryjskiej i nowy model pistoletu maszynowego Szpagina nie wszedł do czynnej służby.

Ciekawostką jest to, że pistolet maszynowy Szpagina – PPSz obr./wz. 1941 został zastosowany jako broń „lotnicza”. W 1944 roku Tupolew eksperymentował z zamontowaniem łącznie 88 egzemplarzy pistoletów maszynowych „pepesza” na pokładzie radzieckiego samolotu bombowego Tupolew Tu-2Sz. Broń ta była mocowana w komorze bombowej na specjalnie do tego przygotowanej konstrukcji z zaczepami pod broń. Lufy pistoletów maszynowych były skierowane ku dołowi pod kątem 45 stopni. Każdy z pistoletów maszynowych był wyposażony w magazynek bębnowy o pojemności 71 sztuk naboi. Cały ten zestaw strzelał jednocześnie. Samo rozwiązanie okazało się mało praktyczne, dlatego też bardzo szybko zrezygnowano z tego. Zbyt mały zapas amunicji, mała siła rażenia i w praktyce nie można było jej uzupełnić podczas lotu, a jej masa nie była mała.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Wrocław, Arsenał – Muzeum Militariów

Po ostatecznym zakończeniu II Wojny Światowej Szpagin nadal pracował nad swoimi pistoletami maszynowymi, eksperymentował z lufami giętymi pod kątem 30 stopni. W założeniu tak wyposażona broń miała pozwolić na samoobronę załóg czołgowych przed siłami piechoty. Tutaj wzorem była niemiecka gięta lufa Krummlauf do nowej niemieckiej Maschinenpistole 44, czyli późniejszy Sturmgewehr 44. Jednak ostateczne wyniki nie były w żaden sposób zadowalające. Zauważono znaczny spadek prędkości początkowej pocisku, znaczny rozrzut prowadzonego ognia oraz szybkie zużycie lufy. Więc dalsze prace zostały zarzucone.

Produkcja seryjna radzieckich „pepesz” ostatecznie zakończyła się krótko po zakończeniu II Wojny Światowej. Za swoje osiągnięcia Gieorgij Siemionowicz Szpagin otrzymał bardzo liczne oznaczenia, m.in.: tytuł bohatera Pracy Socjalistycznej, Nagrodę Państwową Związku Radzieckiego, Order Stalina I Klasy, trzykrotnie Order Lenina, Order Suworowa II Klasy oraz Order Czerwonej Gwiazdy. Po wojnie z powodu poważniejszych problemów zdrowotnych przeszedł na emeryturę, pozostawiając w Wiatce Polany aż do swojej śmierci w dniu 6 lutego 1952 roku. Pochowany został on na cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie.

W innych krajach powstałego tzw. bloku wschodniego produkowane były głównie na zakupionych, produkowany był dłużej. W 1950 roku w Chińskiej Republice Ludowej rozpoczęły bez licencyjne wytwarzanie własnego pistoletu maszynowego „Model 1950”, w praktyce z niewielkimi zmianami kopia „pepeszy”, Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna rozpoczeła produkcje swojego modelu w 1955 roku. W Jugosławii konstrukcję radzieckiej „pepeszy” znacznie przerobiono. „Model 49”, powstający w zakładach Crvena Zastava w Kragujevacu rozkładał się w całkowicie inny sposób i posiadał całkowicie nową osłonę lufy. W trackie rozpoczęcia się wojny domowej w rozpadającej Jugosławii w 1991 roku, model pistoletu maszynowego PPSz obr./wz. 1941 był na nowo produkowany z frezowanych części w zakładach Šokac, który był dostosowany do amunicji pistoletowej 9 mm x 19 mm.

W 1952 roku do produkcji na terenie radomskiej Fabryce Broni, weszła kolejna licencyjna kopia radzieckiej konstrukcji, tym razem modelu PPSz-41, jako „7,62 mm pistolet maszynowy wzór 1941”, którego produkcja trwała w latach 1952-1955, zostało wtedy wyprodukowanych na pewno 111 000 egzemplarzy PM obr./wz. 1941, której broń została wprowadzona na masową skalę. Znajdowały się one w służbie aż do końca lat 60.-tych XX wieku kiedy w całości zostały zastąpione przez karabinki szturmowe systemu AK, także produkowane w Polsce na licencji.

Bibliografia

Michael Heidler, Rosyjski produkt masowy – PPSz wz. 41, Czasopismo Militaria Nr. 4/2025, Kagero, Świdnik
Andrzej Ciepliński, Ryszard Woźniak, Encyklopedia współczesnej broni palnej (od połowy XIX wieku), Wydawnictwo WiS, Warszawa 1994 rok
Karabiny karabinki i pistolety maszynowe Encyklopedia długiej broni wojskowej XX wieku – Żuk Aleksandr B.
Witold Głębowicz, Roman Matuszewski, Tomasz Nowakowski, Indywidualna broń strzelecka II Wojny Światowej, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2010 rok
Instrukcja piechoty 7,62 mm pistolet maszynowy wz. 1941 i wz. 1943. Opis i użytkowanie, Wydawnictwo MON, Warszawa 1950 rok
https://pl.wikipedia.org/wiki/Pistolet_maszynowy_PPSz
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:PPSh-41
https://www.dws-xip.com/encyklopedia/pmppsz41-ru/