Okręty podwodne projektu 629, znane w kodzie NATO jako klasa Golf, stanowiły serię radzieckich konwencjonalnych okrętów podwodnych o napędzie spalinowo-elektrycznym, przystosowanych do przenoszenia i odpalania strategicznych pocisków balistycznych. Były to pierwsze radzieckie jednostki podwodne skonstruowane specjalnie jako nosiciele rakiet, co nadawało im szczególne znaczenie w okresie zimnej wojny. Projekt 629 rozwijano w latach pięćdziesiątych XX wieku jako rozwiązanie przejściowe, zanim marynarka wojenna Związku Radzieckiego zdołała wprowadzić do służby okręty podwodne o napędzie atomowym. Okręty te, choć relatywnie szybko zdezaktualizowane, odegrały istotną rolę w historii morskiej triady strategicznej ZSRR.

Geneza i projektowanie

Koncepcja budowy radzieckich okrętów podwodnych z rakietami balistycznymi sięga początku lat pięćdziesiątych, kiedy to Stany Zjednoczone rozpoczęły prace nad systemami rakietowymi Polaris, przeznaczonymi do wystrzeliwania z zanurzonych jednostek. Związek Radziecki, dążąc do utrzymania równowagi strategicznej, rozpoczął równoległe programy mające na celu stworzenie podwodnych nosicieli broni rakietowej. Początkowo zdecydowano się na jednostki o napędzie konwencjonalnym, jako że technologia napędu atomowego dopiero wchodziła w stadium dojrzałości, a marynarka radziecka nie dysponowała jeszcze doświadczeniem w tej dziedzinie.

Projekt 629 został opracowany w Centralnym Biurze Konstrukcyjnym nr 16 w Leningradzie (CzKB-16, późniejsze CKB Rubin) pod kierownictwem konstruktora S. N. Kowałewa. Konstrukcja bazowała w znacznej mierze na wcześniejszych rozwiązaniach projektu 611 (Zulu), będącego dużym okrętem podwodnym z napędem diesel-elektrycznym. Jednakże w odróżnieniu od projektu 611, nowe jednostki zostały specjalnie zaprojektowane jako platformy do przenoszenia rakiet balistycznych, co wymagało poważnych zmian w układzie kadłuba, rozmieszczeniu przedziałów i systemów okrętowych.

Pierwsze projekty przewidywały instalację trzech rakiet balistycznych typu R-11FM, opracowanych na bazie lądowego pocisku R-11 (będącego pochodną niemieckiej rakiety V-2). Jednak szybko okazało się, że ich zasięg i celność są niewystarczające, co doprowadziło do podjęcia decyzji o przystosowaniu jednostek do przenoszenia bardziej zaawansowanych pocisków R-13.

Budowę pierwszych jednostek rozpoczęto w połowie lat pięćdziesiątych w stoczniach radzieckich, m.in. w Gorkim i Komsomolsku nad Amurem. Łącznie powstało ponad dwadzieścia egzemplarzy, które weszły do służby w Marynarce Wojennej ZSRR w latach 1958–1962.

Konstrukcja i układ ogólny

Okręt podwodny został podzielony na osiem przedziałów:

1 – System zasilania tylnych wyrzutni;
2 – tylny przedział torpedowy / mieszkalny;
3 – tylny właz;
4 – przedział silników elektrycznych;
5 – przedział silników wysokoprężnych;
6 – CSS;
7 – tylny przedział baterii / mieszkalny;
8 – silos rakietowy;
9 – przedział czwarty;
10 – rakieta R-13;
11 – astro-korektor PMU (zainstalowany podczas modernizacji);
12 – radar PMU AP „Flag”;
13 – radiogoniometr PMU PR-1;
14 – PMU VAN;
15 – stacje PMU AP „Nakat” i „Khrom-K”;
16 – chrapa;
17 – peryskop PZN-9;
18 – peryskop „Lira-1”;
19 – kiosk;
20 – trzeci przedział (centrala);
21 – cylindry systemu VVD;
22 – przedni przedział baterii (mieszkalny);
23 – przedni właz;
24 – przedni przedział torpedowy (mieszkalny);
25 – przednia wyrzutnia torpedowa (TA);
26 – kopuła anteny GAS „Sviyaga”;
27 – kopuła anteny GAS „Svet”;
28 – antena GAS MG-10;
29 – antena GAS „Arktika-M”;
30 – komora łańcuchowa;
31 – sprężarka elektryczna systemu VVD;
32 – akumulatory;
33 – żyroskop;
34 – GSD;
35 – aparaty wyrzutni;
36 – diesel 37-D;
37 – sprzęgło pneumatyczno-oponowe;
38 – linia wału PG-101;
39 – siłownia pomocnicza;
40 – sala mapowa;
41 – radio;
42 – mesy;
43 – kajuty oficerów.

Okręty projektu 629 miały konstrukcję półtorakadłubową, typową dla radzieckich okrętów podwodnych tamtego okresu. Kadłub sztywny wykonano ze stali o wysokiej wytrzymałości, a kadłub lekki obejmował część dziobową i rufową. Wyporność jednostki wynosiła około 2795 ton na powierzchni i 3550 ton w zanurzeniu. Długość całkowita wynosiła około 98 metrów, szerokość 8,2 metra, a zanurzenie średnie 7,9 metra.

Napęd stanowiły dwa silniki wysokoprężne typu 37D o mocy po 2000 KM, wspomagane przez dwa silniki elektryczne główne o mocy 1350 KM każdy i dodatkowy cichy silnik elektryczny o mocy 225 KM do skradania się w zanurzeniu. Dzięki temu jednostka mogła osiągać prędkość około 15 węzłów na powierzchni i 12–13 węzłów w zanurzeniu. Zasięg pływania przy prędkości ekonomicznej wynosił do 20 000 kilometrów na powierzchni i około 400 kilometrów w zanurzeniu.

Zasadniczą cechą konstrukcyjną projektu 629 były trzy silosy rakietowe umieszczone w specjalnej nadbudówce kadłuba, za kioskiem. Silosy te były umieszczone pionowo i mogły mieścić trzy pociski balistyczne typu R-13. Start możliwy był tylko z pozycji nawodnej, co stanowiło istotne ograniczenie operacyjne.

Okręt wyposażony był ponadto w sześć wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm, z czego cztery znajdowały się na dziobie, a dwie na rufie. Standardowy zapas torped wynosił około dwunastu sztuk, co pozwalało jednostce prowadzić działania zarówno przeciwko okrętom nawodnym, jak i podwodnym przeciwnika.

Załoga liczyła około 83 oficerów, podoficerów i marynarzy. Warunki bytowe były trudne, typowe dla radzieckich okrętów podwodnych epoki zimnej wojny, jednak wprowadzono pewne udogodnienia w porównaniu z wcześniejszymi jednostkami, m.in. lepszą wentylację i układ klimatyzacji.

Uzbrojenie rakietowe

Podstawowym uzbrojeniem strategicznym jednostek projektu 629 były pociski balistyczne R-13 (oznaczenie NATO SS-N-4 Sark). Był to jednoczłonowy pocisk o napędzie na paliwo ciekłe, o zasięgu około 600 kilometrów i głowicy jądrowej o mocy do 1,2 megatony. System ten miał jednak poważne ograniczenia. Okręt musiał wynurzyć się na powierzchnię, przygotować rakiety do startu, co trwało kilkanaście minut, a sam proces startu powodował duże obciążenia konstrukcji jednostki.

Mimo to wprowadzenie okrętów projektu 629 znacząco zwiększyło zdolności strategiczne marynarki radzieckiej, stanowiąc pierwszy krok ku stworzeniu morskiego komponentu sił odstraszania jądrowego.

Wersje i modernizacje

W toku eksploatacji część jednostek poddano modernizacjom w ramach projektów 629A i 629B. Modernizacje obejmowały przede wszystkim dostosowanie do przenoszenia nowszych rakiet, takich jak R-21, które mogły być odpalane spod wody, co znacznie zwiększało wartość bojową jednostek.

Niektóre okręty służyły również jako jednostki doświadczalne, testując kolejne generacje rakiet i systemów kierowania ogniem. W ten sposób projekt 629 odegrał istotną rolę w rozwoju radzieckiej techniki rakietowej i podwodnej.

Jednostki projektu 629

Łącznie zbudowano 23 jednostki projektu 629 i jego wariantów. Oto lista jednostek:

1. K-61 – zbudowana w 1958 roku, wycofana ze służby w 1989 roku.

2. K-83 – zbudowana w 1959 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

3. K-102 – zbudowana w 1960 roku, wycofana ze służby w 1988 roku.

4. K-107 – zbudowana w 1960 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

5. K-110 – zbudowana w 1961 roku, wycofana ze służby w 1989 roku.

6. K-118 – zbudowana w 1961 roku, wycofana ze służby w 1989 roku.

7. K-129 – zbudowana w 1962 roku, zatonęła w 1968 roku.

8. K-153 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

9. K-219 – zbudowana w 1962 roku, zatonęła w 1989 roku.

10. K-320 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

11. K-61 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

12. K-83 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

13. K-102 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

14. K-107 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

15. K-110 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

16. K-118 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

17. K-129 – zbudowana w 1962 roku, zatonęła w 1968 roku.

18. K-153 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

19. K-219 – zbudowana w 1962 roku, zatonęła w 1989 roku.

20. K-320 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

21. K-61 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

22. K-83 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

23. K-102 – zbudowana w 1962 roku, wycofana ze służby w 1990 roku.

Każda z jednostek miała własne losy służbowe, często związane z dalekimi patrolami na Pacyfiku i Atlantyku. Najbardziej znanym przypadkiem jest zatonięcie K-129 w marcu 1968 roku, które stało się przedmiotem głośnej operacji CIA o kryptonimie „Azorian”, mającej na celu podniesienie wraku i zdobycie dokumentacji technicznej oraz kodów radzieckich.

Eksploatacja i znaczenie strategiczne

Okręty projektu 629 pełniły służbę w warunkach zimnej wojny, prowadząc patrole w rejonach Pacyfiku i Atlantyku, gdzie mogły potencjalnie przeprowadzić uderzenia rakietowe na cele w Stanach Zjednoczonych i ich sojuszników. Ograniczony zasięg rakiet powodował jednak, że jednostki musiały zbliżać się do wybrzeży przeciwnika, co czyniło je podatnymi na wykrycie i zniszczenie.

Mimo swoich ograniczeń, jednostki projektu 629 były istotnym elementem przejściowym w rozwoju radzieckiej marynarki strategicznej. Dały one konstruktorom i załogom doświadczenie w obsłudze morskich systemów rakietowych, które później zostało wykorzystane przy budowie pierwszych radzieckich atomowych okrętów podwodnych z rakietami balistycznymi, takich jak projekt 658 (Hotel).

Incydenty i wypadki

Najgłośniejszym wypadkiem był wspomniany przypadek K-129, który zatonął w marcu 1968 roku na Pacyfiku. Okoliczności zatonięcia do dziś nie zostały w pełni wyjaśnione. Amerykańska operacja „Azorian” w 1974 roku, zrealizowana z użyciem specjalnego statku Glomar Explorer, miała na celu wydobycie wraku i pozyskanie informacji wywiadowczych. Operacja zakończyła się częściowym sukcesem, a jej szczegóły przez wiele lat pozostawały tajne.

Inne incydenty związane były głównie z awariami systemów rakietowych i problemami technicznymi, charakterystycznymi dla pionierskich konstrukcji tego typu.

Wycofanie ze służby

Wraz z wprowadzeniem do służby nowocześniejszych okrętów atomowych z rakietami balistycznymi, jednostki projektu 629 stopniowo traciły znaczenie. Większość z nich została wycofana ze służby w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, a ostatnie egzemplarze przestały pełnić funkcje bojowe na początku lat dziewięćdziesiątych.

Znaczenie historyczne

Okręty podwodne projektu 629, choć w wielu aspektach ograniczone, stanowią ważny etap w historii radzieckiej marynarki wojennej. Były one pierwszym realnym narzędziem strategicznego odstraszania jądrowego na morzu, dostarczyły cennego doświadczenia konstruktorom i marynarzom oraz wprowadziły Związek Radziecki do klubu państw zdolnych do przeprowadzania morskich uderzeń nuklearnych. Ich historia łączy się z dramatycznymi epizodami zimnej wojny i ilustruje proces szybkiego rozwoju technologicznego w dziedzinie broni morskiej drugiej połowy XX wieku.

Drukuj

Udostępnij:

Powiązane wpisy:

Okręty podwodne projektu 641 Okręty podwodne projektu 945 Okręty podwodne projektu 705