Mina kontaktowa wz. 08/39

Kołobrzeg, Skansen Morski

Mina kontaktowa wz. 08 była opracowaną w Rosji morską kotwiczną miną z zapalnikiem galwaniczno-uderzeniowym, używaną w swoich odmianach podczas I Wojny Światowej, a następnie w II Wojnie Światowej. Używana i produkowana była w okresie międzywojennym również w Polsce. Pod koniec lat 30.-tych XX wieku mina została zmodernizowana w Związku Radzieckim, jako mina kontaktowa wz. 08/39. Przeznaczona do niszczenia okrętów nawodnych, jak i podwodnych o średniej i małej wyporności.

Historia konstrukcji

Rosyjska mina kontaktowa wz. 1908

Konstrukcja miny wywodzi się z rosyjskiej miny wz. 1898 (oznaczenie w Rosji obrazca 1898 g., czyli w skrócie obr. 1898 g.). W stosunku do używanych poprzednio w Rosji min Hertza, wprowadziła ona kulistą formę korpusu oraz, co istotniejsze, prosty automatyczny mechanizm nastawiania głębokości postawienia, autorstwa kapitana Natanowa Azarowa. Zasada działania mechanizmu pozostała niezmieniona od tej pory i polegała na tym, kotwica miała bęben z rozwijaną minliną, na której końcu była przymocowana mina, mająca dodatnią pływalność. Po wrzuceniu miny do wody, wypływała ona na powierzchnię, a kotwica opadała, rozwijając minlinę. Głębokość postawienia była ustawiana za pomocą linki z ciężarkiem, który najpierw wpadał do wody i dzięki opływowemu kształtowi wyprzedzał kotwicę. Gdy ciężarek dotykał dna, przestawał naciągać linkę, przez co linka przestawała obciążać dźwignię zatrzymującą bęben, która wówczas ryglowała bęben, zapobiegając dalszemu rozwijaniu się minliny. Opadająca dalej kotwica wciągała minę pod wodę na głębokość równą długości linki z ciężarkiem. Mina wz. 1898 miała średnicę korpusu wynoszącą 780 mm i materiał wybuchowy w postaci 56 kg piroksyliny. Miała ona pięć czopów uderzeniowo-galwanicznych, w tym jeden centralnie na samej górze, a pod korpusem miny było zabezpieczenie w postaci tabletki soli lub cukru rozdzielającej styki zapalnika, rozpuszczanej w wodzie. Czopy uderzeniowo-galwaniczne zawierały wewnątrz ogniwa galwaniczne, które po zgnieceniu szklanej ampułki z elektrolitem na skutek uderzenia kadłubem okrętu, stawały się źródłem prądu elektrycznego, pobudzającego zapalnik miny, powodujący wybuch. Czopy podczas transportu osłonięte były przed przypadkowym zgnieceniem masywnymi ochraniaczami żeliwnymi. Kotwice i miny wz. 1898 przechowywano jednak na okręcie osobno, a do stawiania min potrzebny był żuraw lub specjalny przenośnik łańcuchowy. Mina mogła być stawiana na wodzie o głębokości do 40 metrów.

1 – bęben z minaretem; 2 – ciężarek kotwicy; 3 – galwaniczna nasadka udarowa; 4 – urządzenie zabezpieczające; 5 – urządzenie tonące; 6 – urządzenie zapłonowe; 7 – komora ładunku wybuchowego; 8 – wózek kotwiczny; 9 – rolka; 10 – łapa kotwicy

W 1905 roku została ona ulepszona, przede wszystkim przez zastosowanie nowej kotwicy konstrukcji zakładów Lessnera, która stanowiła zarazem wózek transportowy miny. Została przyjęta na uzbrojenie w kolejnym roku, zyskując oznaczenie miny wz. 1906, a seryjnie produkowana była od 1907 roku. Wózek miał dwa kółka, ułatwiające przesuwanie po torach minowych i zrzucanie, a jednocześnie całość zajmowała mniej miejsca, pozwalając na zwiększenie liczby min na okrętach. Niepewne w działaniu zabezpieczenie solne lub cukrowe zastąpiono przez hydrostatyczny mechanizm zabezpieczający montowany w gnieździe w górnej części korpusu, konstrukcji Fiodorowa Skriabina. Pięć czopów uderzeniowo-galwanicznych zostało rozmieszczonych po obwodzie górnej części miny.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Kołobrzeg, Skansen Morski

W 1908 roku zostały wprowadzone kolejne ulepszenia pod nowym oznaczeniem wzoru 1908. Materiał wybuchowy w postaci piroksyliny zastąpiono trotylem, o masie 115 kilogramów, a kotwica otrzymała cztery kółka i zaczepy pozwalające na zablokowanie na torze minowym. Mina mogła być stawiana na wodzie o głębokości do 110 metrów. Konstruktorem był tutaj Piotr Kitkin. Mina ta zyskała następnie szerokie rozpowszechnienie. Rosyjskie miny wz. 08 miały początkowo średnicę 848 mm. Podczas trwania I Wojny Światowej wprowadzono nieznacznie zmodyfikowaną minę, oznaczoną jako wz. 08/15. Od 1939 roku produkowano w Związku Radzieckim miny zmodernizowanego wzoru, oznaczonego jako 1908/39. Różniły się one m.in. konstrukcją ciężarka zanurzenia oraz ochraniaczami czopów mocowanymi zatrzaskami zamiast nakręcanych, automatycznie odrzucanymi za pomocą sprężyn w wodzie po rozpuszczeniu się zwalniacza cukrowego, utrzymującego je za pośrednictwem linki.

Szkolenie teoretyczne w obsłudze min wz. 08/39

Konstrukcja miny wz. 08/39

kadłuba miny o średnicy 975 mm z ładunkiem materiału wybuchowego i amortyzatora
wózka kotwicznego z mechanizmem ustawiania na żądaną głębokość i minliną
przyrządu zabezpieczającego umieszczonego w kadłubie miny
pięciu ołowiowych czopów galwaniczno-uderzeniowych z ochraniaczami żeliwnymi
przyrządu zapalającego
zabezpieczającego zwalniacza „cukrowego”

Szkolenie praktyczne w obsłudze min wz. 08/39

Dane taktyczno-techniczne wariantu wz. 08/39

Długość miny z kotwicą – 1290 mm
Szerokość miny z kotwicą – 905 mm
Wysokość miny z kotwicą – 1040 mm
Masa całkowita miny w stanie bojowym – 592 kg
Masa ładunku wybuchowego – 110 kg trotylu
Długość minliny – 110 m
Najmniejsza dopuszczalna głębokość – 15 m
Najmniejszy odstęp między postawionymi minami – 35 m

Użycie w Polskiej Marynarce Wojennej

W latach 20.-tych XX wieku polska Marynarka Wojenna zakupiła w Estonii porosyjskie wózki (kotwice) do min wz. 08 i zamówiła w kraju produkcję własnych min tego wzoru, o średnicy 850 mm. Ich dokumentację opracowały w 1924 roku Nadwiślańskie Zakłady Mechaniczne w Toruniu. W latach 1923–1924 zamówiono 1100 egzemplarzy min, jednakże pierwsze partie wyprodukowanych min były wadliwe (komory na materiał wybuchowy odrywały się wewnątrz korpusu) i wymagały poprawek technicznych. W 1928 roku opracowano większy rodzaj miny wz. 08, o średnicy 920 mm i zastosowanym nowym, cięższym o dodatkowe 5 kg materiale wybuchowym. Ogółem Polska Marynarka Wojenna dysponowała w 1934 roku 1100 kompletnymi minami wz. 08, a następnie jeszcze kupiono dalsze 1000 wózków z Estonii.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Świnoujście, Fort Zachodni

W latach 1934–1935 opracowano w Polsce zmodyfikowaną minę kontaktową, oznaczoną jako wz. 08M, o średnicy 945 mm, różniącą się głównie zastąpieniem cylindrycznej komory na materiał wybuchowy przez materiał wylewany bezpośrednio na dnie miny i nakryty spawaną przeponą. Masa materiału wybuchowego wzrosła z 110–115 kilogramów do prawdopodobnie 165 kilogramów (według innych publikacji było to aż 200 kilogramów), a całej miny z 611 kilogramów do ok. 640 kilogramów. Wyprodukowano prawdopodobnie około 240 egzemplarzy takich min – w 1939 roku Marynarka miała w Gdyni 1100 egzemplarzy min obu wzorów i 40 sztuk min ćwiczebnych, a około 200 egzemplarzy min wz. 08 było w składnicy w Modlinie. Polskie miny miały ochraniacze czopów nakręcane, zdejmowane przed postawieniem miny.

Podczas trwającej Kampanii Wrześniowej w 1939 roku postawiono jedynie 60 egzemplarzy min kontaktowych typu wz. 08, przez trałowce morskiej typu Jaskółka. 278 sztuk min zostało natomiast wyrzuconych przez stawiacz min ORP „Gryf” po jego uszkodzeniu podczas nalotu niemieckich samolotów bombowych. Niemcy zdobyli na polskim wybrzeżu m.in. 260 niezatopionych min kontaktowych obu typów.

Przekrój miny

Po zakończeniu w Europie II Wojny Światowej Polska kupowała w Związek Radziecki do lat 50.-tych XX wieku miny kontaktowe typu wz. 08/39. W latach 1954–1956 zakupiono ich 400 egzemplarzy. Zamierzano także podjąć ich produkcję w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, lecz wykonano tylko partię próbną, liczącą 10 sztuk w 1950 roku. Oznaczenie wz. 08/39 bywa bardzo często mylnie przypisywane w literaturze do polskich min przedwojennych wz. 08M. W połowie lat 80.-tych XX wieku polskie miny tego typu zmodernizowano przez zastosowanie nowych zapalników, zmieniając oznaczenie miny na OS (okrętowa średnia).

Bibliografia

Narcyz Klatka, Jerzy Niewęgłowski, Mina kontaktowa wz. 08/39, Typy Broni i Uzbrojenia Nr. 20, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1973 roku
Skansen Morski, Kołobrzeg
https://pl.wikipedia.org/wiki/Mina_kontaktowa_wz._08
https://military.wikireading.ru/22100