203 samobieżna haubica polowa M110

Teneryfa, Santa Cruz – Muzeum Wojskowe (Museo Militar)

Samobieżna, gąsienicowa haubica polowa typu M110 kalibru 203 mm to amerykański samobieżny system artyleryjski składający się z haubicy polowej typu M2A2 kalibru 203 mm zamontowanej na specjalnie skonstruowanym podwoziu gąsienicowym. Przed wycofaniem ze służby w armii Stanów Zjednoczonych, była to największa samobieżna haubica, użytkowana w strukturach NATO; nadal służy w kilku siłach zbrojnych innych krajów, do których była eksportowana. Misje obejmują ogólne wsparcie artyleryjskie: ogień kontrbateryjny i niszczenie wrogich systemów obrony powietrznej, przeciwpancernej i wrogiej artylerii polowej.

Historia konstrukcji

Prawa strona haubicy samobieżnej M110 kalibru 203 mm. Lufa armaty jest krótka i nie posiada hamulca wylotowego. W służbie Królewskiej Armii Holenderskiej

Po wprowadzeniu na początku lat 60.-tych XX wieku do armii Stanów Zjednoczonych nowych samobieżnych armat polowych na podwoziu gąsienicowym M107 SPG kalibru 175 mm, rozpoczęto pracę nad jeszcze większym działem samobieżnym. Jego konstrukcję oparto na podwoziu działa M107, lecz zamierzano zastosować w nim haubicę polową typu M2A2 kalibru 203 mm, której kaliber był znany przede wszystkim w armii brytyjskiej, powszechnie używany w czasie trwania I Wojny Światowej, a następnie II Wojny Światowej. Na podstawie konstrukcji brytyjskiej 8-calowej haubicy opracowano haubicę oznaczoną jako M2A2, którą zastosowano w nowej samobieżnej haubicy, którą oznaczono jako M110 Self-Propelled Howitzer. Prace nad tym projektem trwały równocześnie z samobieżną armatą M107 SPG.

Dlatego też już w 1963 roku zaczęto produkcję testową działa M110 SPH i wprowadzono je do badań w jednostkach armii amerykańskiej, a następnie rozpoczęto jej produkcję seryjną. Wyprodukowano łącznie 750 egzemplarzy dział samobieżnych tego typu. Wersja ta nie spełniała jednak wymogów pola walki, dlatego też w 1969 roku opracowano w wytwórni Bowen – McLaughlin – York nową jego wersję oznaczono jako M110A1.

M113 Wietnam Południowy, 13. Pułk Artylerii Polowej, 3. Batalion Kompanii D, 1968 rok

W 1977 roku wersja ta była na tyle dobra, że skierowano ją do prób eksploatacyjnych w armii amerykańskiej i równocześnie zaczęto modernizować wyprodukowane działa M110 do wersji M110A1. Produkcję seryjną nowej wersji M110A1 rozpoczęto w wytwórni Bowen – McLaughlin – York w 1980 roku. Tymczasem w wytwórni Corporation FMC San Jose, gdzie produkowano wersję M110 opracowano nową wersję M110A2, która różniła się przede wszystkim zastosowaniem hamulca wylotowego, co wpłynęło na zwiększenie prędkości wylotowej pocisku, oraz zastosowaniem nowej dłuższej lufy i przystosowaniem jej do nowej rodziny pocisków i ładunków miotających.

Zasięg skuteczny powadzonego ognia pociskami artyleryjskimi kalibru 203 mm z samobieżnej haubicy polowej typu M110 waha się od 16 800 metrów do ok. 25 000 metrów podczas strzelania pociskami standardowymi, a podczas strzelania amunicją ze dodatkowym wspomaganiem rakietowym dochodzi do maksymalnie 30 000 metrów.

M110 w Wietnamie Południowym

Nową wersję 203 mm samobieżnej haubicy polowej M110A2 wprowadzono do użycia już na początku lat 80.-tych XX wieku, także część samobieżnych haubic M110A1 zmodernizowano do standardu M110A2.

Produkcję samobieżnych haubic M110A2 zakończono w połowie lat 80.-tych XX wieku, z uwagi na wprowadzanie do użytku samobieżnych zestawów rakietowych. Łącznie wyprodukowano około 1800 egzemplarzy samobieżnych haubic polowych M110 kalibru 203 mm wszystkich wersji.

M110 „Charly’s Worry”, 83. Pułk Artylerii Polowej, 1. Bat. Bateria C „FSB Sally”, Wietnam Południowy, 1970 rok

Opis konstrukcji

Samobieżna haubica polowa typu M110 kalibru 203 mm zbudowana jest na podwoziu gąsienicowym.

Zastosowany kadłub pancerny prostokątny, z przodu nachylony. Wewnątrz umieszczone są miejsca do 5 żołnierzy obsługi pojazdu (kierowcy, dowódcy i 3 kanonierów – poruszali się oni na wozie), lecz tylko stanowisko kierowcy jest całkowicie opancerzone. Pozostałych 8 członków obsługi działa porusza się wraz z pojazdem kołowym lub gąsienicowym przewożącym amunicję działową kalibru 203 mm i ładunki miotające do haubicy. Silnik umieszczony jest z przodu kadłuba z prawej strony, a z lewej jest miejsce kierowcy. Na końcu kadłuba zamontowany jest lemiesz opuszczany hydraulicznie, którzy służy do okopywania działa oraz stabilizacji w trakcie strzału.

203 mm haubica polowa została umieszczona jest swobodnie na podwoziu w tylnej części i nie jest opancerzona. Haubica kalibru 203 mm może strzelać pociskami odłamkowo-burzącymi, pociskami z ładunkiem jądrowym i chemicznymi pociskami binarnymi. Dla dodatkowej świadomości, haubica ta może być wymienna wraz z działem polowym kalibru 175 mm, co było często stosowane przez amerykanów w warunkach wojny w Wietnamie. Zastosowany w pojeździe układ jezdny składa się z 5 kół nośnych i jednego koła napędowego umieszczonego z przodu kadłuba oraz koła napinającego z tyłu kadłuba.

M110 w Wietnamie

Według amerykańskiej instrukcji obsługi, typowa szybkostrzelność 203 mm samobieżnej haubicy polowej typu M110 wynosiła trzy pociski na dwie minuty przy maksymalnej prędkości wylotowej i jeden pocisk artyleryjski na dwie minuty przy ogniu ciągłym. M110 był wyposażony w hydraulicznie sterowany ubijak, który automatycznie ładował pocisk o masie ponad 200 funtów (91 kilogramów). Ubijaki te były podatne na awarie i generalnie spowalniały działanie działa, ponieważ wymagały od załogi całkowitego opuszczenia masywnej lufy przed jej użyciem. Dobrze wyszkolona i zmotywowana załoga mogła osiągnąć od dwóch do czterech pocisków na minutę przez krótki czas, używając ubijaka ręcznego – choć było to bardzo męczące dla samej złogi, który w zasadzie był ciężkim stalowym prętem z twardą gumową podkładką na jednym końcu. Używanie ubijaka ręcznego było wymagające fizycznie, ale załoga nie musiała opuszczać luf tak bardzo, jak w przypadku ubijaka hydraulicznego, stosowanego na dziale samobieżnym.

Zarówno działo samobieżne M107, jak i wariant M110 bazują na wspólnym podwoziu gąsienicowym, które ma pięć kół jezdnych po obu stronach podwozia, ramiona napinające przymocowane do drążków skrętnych, gąsienice napędzane z przodu przez 450 KM (340 kW) turbodoładowany silnik wysokoprężny General Motors z turbosprężarką połączoną z sprężarką za pomocą stalowego wału wielkości ołówka. Silnik i skrzynia biegów są zamontowane z przodu po prawej stronie, a kierowca po jego lewej stronie. Silnik miał przymocowaną pompę hydrauliczną, która służyła do poruszania wieżyczką za pomocą ręcznej korby zapasowej.

Wariant M110A1

Pompa hydrauliczna była czasami niewłaściwie używana do kopania, działającej na tylnej łopatce, co powodowało uszkodzenie cylindrów hydraulicznej łopatki po wystrzeleniu pierwszego pocisku. Ręczna pompa zapasowa była używana do układania działa, ponieważ sterowanie hydrauliczne było zbyt zgrubne. Głównym celem pompy hydraulicznej było wkładanie lufy do baterii, taranowanie amunicji i ładunków, podnoszenie lub opuszczanie tylnej łopatki, szybka regulacja zgrubnego odchylenia przez strzelca i szybka regulacja zgrubnego podniesienia przez pomocnika strzelca.

Podwozie gąsienicowe zestawów artyleryjskich typu M107/M110 zapewnia ochronę tylko kierowcy wozu, a 13 mm pancerza, wykonanego z pancernego aluminium wystarczało, aby zablokować jedynie ostrzał z broni ręcznej i odłamki pocisków do kalibru 152 mm. Później, zaczęto dostarczać dodatkowe tarcze, wykonane z kevlaru były często dostarczane do jednostek wyposażonych w zestawy samobieżne M110 w celu zapewnienia dodatkowej ochrony, ale ze względu na nieporęczność ich użycia, były one często przechowywane po bokach pojazdu lub nawet używane do rozmieszczenia w terenie wokół działa samobieżnego.

Bundeswehra M110 w latach 60.-tych XX wieku

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

Państwo – Stany Zjednoczone
Producent uzbrojenia – Corporation FMC San Jose, Bowen – McLaughlin – York
Typ uzbrojenia – samobieżna haubica polowa
Trakcja pojazdu – gąsienicowa
Załoga działa – 5 żołnierzy + 8 żołnierzy
Historia konstrukcji:
Egzemplarze prototypowe – 1961 rok
Produkcja seryjna – od 1962 roku do połowy lat 80.-tych XX wieku
Produkcja seryjna – łącznie wszystkich wersji dział zbudowano około 1800 egzemplarzy
Zastosowany napęd – silnik wysokoprężny 8-cylindrowy, 4-suwowy typu General Motors 8V71T o mocy 450 KM przy 2300 obr./min.
Zastosowana transmisja – mechaniczna
Pojemność zbiorników paliwa:
Wariant: M110A1 – 1137 litry
Wariant: M110A2 – 984 litry
Wymiary konstrukcji:
Długość całkowita – wariant M110A1 7467 mm
Długość całkowita – wariant M110A2 10 365 mm
Długość kadłuba – 5720 mm
Szerokość kadłuba – 3149 mm
Wysokość wozu w położeniu marszowym – wariant M110A1 2930 mm
Wysokość wozu w położeniu marszowym – wariant M110A2 3143 mm
Prześwit kadłuba – wariant M110A1 440 mm
Prześwit kadłuba – wariant M110A2 393 mm
Masy pojazdu:
Masa własna – wariant M110A1 24 312 kg
Masa własna – wariant M110A2 25 492 kg
Masa bojowa – wariant M110A1 26 534 kg
Masa bojowa – wariant M110A2 28 350 kg
Prędkość maksymalna – 56 km/h
Zasięg pojazdu – wariant M110A1 725 km
Zasięg pojazdu – wariant M110A2 523 km
Pokonywanie przeszkód terenowych:
Ścianki o wysokości – do 1020 mm
Rowy/okopy o szerokości – wariant M110A1 do 2360 mm
Rowy/okopy o szerokości – wariant M110A2 do 1900 mm
Kąt podjazdu – do 60 stopni
Uzbrojenie główne – haubica polowa typu M2A2 kalibru 203,2 mm
Użytkownicy – Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Niemcy, Grecja, Włochy, Izrael, Arabia Saudyjska, Belgia, Korea Południowa, Hiszpania, Holandia, Iran, Jordania, Pakistan, Tajwan

„Chaos Carrier”, 11. Pułk Artylerii Polowej, 6. Bat. Bateria C, Wietnam Południowy, 1970 rok

Stosowana amunicja

Pocisk ćwiczebny M14
Pocisk burzący M106 HE
Pocisk wspomagany rakietą odłamkowo-burzącą M650 (RAP)
Pocisk M509 ICM przeciwpancerny z subamunicją kumulacyjną
Pocisk M404 ICM przeciwpiechotny z subamunicją odłamkową
Pocisk chemiczny M426 GB
Pocisk atomowy wystrzeliwany przez artylerię M422A1
Pocisk oświetlający M422
Prototypowy pocisk XM753 Atomic RA (wspomagany napędem rakietowym)

Wariant M110A2

Użycie operacyjne

Stany Zjednoczone

M110 „Mount St Helen”, jednostka rezerwowa w Stanach Zjednoczonych, koniec lat 70.-tych XX wieku

Samobieżna haubica polowa typu M110 weszła do służby w armii amerykańskiej po raz pierwszy w 1963 roku i była używana w wojnie w Wietnamie przez armię Stanów Zjednoczonych . Późniejsze wersje były używane w wojnie w Zatoce Perskiej – operacjach Pustynna Tarcza i Pustynna Burza – przez baterię Tango 5. batalionu 11. Piechoty Morskiej oraz 32. Pułk Artylerii Królewskiej armii brytyjskiej.

W 1977 roku zmodernizowany M110A1 wszedł do służby, wyposażony w dłuższą lufę serii M201, co zwiększyło jego zasięg. Wersja finalna, M110A2, dodała podwójny hamulec wylotowy . M110A2 zostały wykonane z przebudowanych dział samobieżnych M110 lub M107 kalibru 175 mm. 2. Batalion 18. Artylerii Polowej (US Army), który został rozwiązany w 1994 roku w Fort Sill w Oklahomie, oraz 5. Batalion 18. Artylerii Polowej służyły w operacji Pustynna Burza z M110A2, podobnie jak 142. Brygada Artylerii Polowej (Gwardia Narodowa Stanu Arkansas) i 1. Batalion 181. Artylerii Polowej (Gwardia Narodowa Stanu Tennessee). Większość armii i piechoty morskiej USA korzystała z samobieżnych haubic kalibru 155 mm serii M109 podczas tego konfliktu, wysyłając pozostałe M110 do jednostek rezerwowych lub Gwardii Narodowej. Jednostki te przejmowały M109 po powrocie z działań bojowych. M110 nadal służyły w 3. Batalionie 92. Artylerii Polowej (Rezerwa US Army) i prowadziły ostrzał w Camp Atterbury aż do lata 1994 roku.

Haubica została wycofana ze służby w armii Stanów Zjednoczonych i zastąpiona wieloprowadnicowym systemem wyrzutni pocisków rakietowych M270 .

Półwysep Indochiński (Wietnam)

M110A1

Amerykańskie działo samobieżne M110 kalibru 203 mm, które od 1969 roku służyło w obu grupach artylerii US Army oraz w bateria US Marine Corps, zgrupowanych na terytorium Wietnamu Południowego, zastępując w tej roli starzejące się działa samobieżne M53 kalibru 155 mm, posiadało maksymalny zasięg prowadzenia ognia do 33 000 metrów. Największa wadą tego działa samobieżnego był fakt, że lufa zastosowana do działa posiadała niedostatecznie dużą żywotność. Był to problem, jednak częściowo rekompensowany przez fakt, posiadania zapasów luf dla nich oraz możliwość stosunkowo szybkiej ich wymiany nawet w warunkach polowych. Jednakże ciężkie baterie artylerii samobieżnej US Army zostały wkrótce zreorganizowane i zawierały one w swoich szeregach działa samobieżne M107 kalibru 175 mm, jak i M110 kalibru 203 mm. Wielką zaletą tego typu rozwiązania było zastosowanie w praktyce identycznego podwozia, a jak się okazało, wymiana stosowanego uzbrojenia z armaty polowej kalibru 175 mm na haubice kalibru 203 mm (8-calowego) nie nastręczała żadnych problemów, nawet w stosunkowo trudnych warunkach polowych (jeżeli dysponowano tylko odpowiednim do tego zadania dźwigiem). Jeżeli posiadano dokładne koordynaty ogniowe, które były podawane przez obserwatorów lotniczych czy naziemnych, to ogień prowadzony z obu dział (kalibru 175 mm i 203 mm) okazywał się nader groźny nawet dla oddziałów poruszających się często w gęstej dżungli lub poważnie zakłócać linie zaopatrzeniowe dla oddziałów nieprzyjacielskich. Bardzo dobrym przykładem jest tutaj użycie dział samobieżnych M107 z bazy ogniowej Camp Carroll, która przez kilka tygodni bardzo skutecznie spierała swoim celnym ogniem obronę bazy US Marine Corps w Khe Sanh, która była prowadzona od początku 1968 roku. Amerykańscy artylerzyści operowali z bazy ogniowej oddalonej o ponad 20 kilometrów. Pomimo pozornie niewielkiej liczby dział samobieżnych tego typu, które się tam znajdowały, to tak działa kalibru 175 mm oraz 203 mm zostały zaopatrzone w olbrzymią ilość pocisków artyleryjskich obu kalibrów i wykorzystywano je w szerokim zakresie.

Wariant M110A2

Autor – zdjęcia: Krystian Olszewski

Teneryfa, Santa Cruz – Muzeum Wojskowe (Museo Militar)

Załogi amerykańskich baz wojskowych bardzo często w tym okresie korzystały z pomocy rozlokowanych w pewnych odległościach od nich baz ogniowych FSB – Fire Support Base oraz wsparciu powietrznym. Jeżeli tylko artyleria ta nie została rozlokowana na odpowiednich do tego typu zadań pozycjach ogniowych, baza taka mogła skazać siebie na zagładę.

Po zakończeniu działań przez siły US Army oraz US Marine Corps, większość dział samobieżnych M107 wróciła do Stanów Zjednoczonych, tylko niewielka część z nich znalazła się w służbie ARVN – sił zbrojnych Południowego Wietnamu.

w kamuflażu, M110A2

203 mm samobieżna haubica polowa typu M110 wycofano z uzbrojenia armii US Army pod koniec lat 70.-tych XX wieku, kiedy to wymieniono na wydłużoną armato-haubicę kalibru 203 mm, a tak zmodyfikowane wozy zostały oznaczone jako M110A2.

Pozostali użytkownicy

Marokański M110A2

Izrael używał samobieżnych haubic polowych rodziny M110 wraz z samobieżnymi armatami M107 podczas wojny Jom Kipur przeciwko siłom egipskim i syryjskim. Później, w 1982 roku, Izrael użył systemów M110 przeciwko Organizacji Wyzwolenia Palestyny i jej libańskim sojusznikom, ze śmiertelnym skutkiem podczas oblężenia Bejrutu w ramach operacji Pokój dla Galilei.

Iran używał swoich samobieżnych systemów artyleryjskich typu M110 podczas ofensywy przeciwko Irakowi w wojnie iracko-irańskiej.

Konwój haubic 8-calowych (kaliber 203 mm) M110A2 należących do 2. batalionu 142. pułku artylerii polowej wykonuje ruch w ramach działań bojowych wspierających operację Pustynna Burza

Tureckie Siły Zbrojne używają systemów M110A2 przeciwko Partii Pracujących Kurdystanu od lat 90.-tych XX wieku, a także podczas tureckiej interwencji wojskowej w Syrii.

W wojnie w Zatoce Perskiej w latach 1990–1991 M110 odegrała nietypową rolę. GBU-28 (Guided Bomb Unit-28) to kierowana laserowo bomba klasy „bunker busting” o masie 4000–5000 funtów (1800–2300 kg) , pierwotnie produkowana przez Watervliet Arsenal w Watervliet w stanie Nowy Jork , zbudowana z luf zmodyfikowanych haubic M110 i zrzucana przez samoloty bombowe F-111.

w kamuflażu, M110A2

Na początku października 2025 roku pojawiła się informacja, że Grecja rozważa sprzedaż Ukrainie przez Czechy co najmniej 60 egzemplarzy dział samobieżnych typu M110A2 i 150 000 sztuk pocisków odłamkowo-burzących i kasetowych za kwotę około 199,4 mln euro. Według Sztabu Generalnego Obrony Narodowej Grecji, samobieżne haubice polowe typu M110A2, nie spełniają już potrzeb greckich sił zbrojnych.

Użytkownicy zestawów artyleryjskich typu M110

Aktualni

Bahrajn – Królewska Armia Bahrajnu 13 egzemplarzy M110A2 z Holandii dostarczonych w 1994 roku, 25 egzemplarzy M110A2 ze Stanów Zjednoczonych dostarczonych w 1996 roku
Cypr – Gwardia Narodowa Cypru 8 egzemplarzy M110A2
Grecja – Armia Grecka 145 egzemplarzy M110A2
Egipt – Armia Egipska otrzymała w 1996 roku pomoc w postaci 144 egzemplarzy zestawów M110A2
Iran – Armia Iranu 30 egzemplarzy M110
Jordania – Jordańskie Siły Zbrojne 120 egzemplarzy M110A2
Maroko – Armia Marokańska 60 egzemplarzy M110A2
Pakistan – Armia Pakistańska posiadała 140 egzemplarzy samobieżnych zestawów artyleryjskich M110A2 w służbie od 2021 roku
Tajwan – Armia Republiki Chińskiej 70 egzemplarzy M110A2 w 2023 roku, według innych danych nawet 291 egzemplarzy samobieżnych zestawów artyleryjskich kalibru 203 mm
Turcja – Armia Turecka wycofuje obecnie posiadane 219 egzemplarzy M110A2 zastępując je, produkowanymi w własnym kraju 155 mm samobieżnymi armato-haubicami typu T-155 Fırtına

M110A1, lata 80.-tych XX wieku

Potencjalni

Ukraina – według doniesień, od października 2025 roku Grecja rozważa sprzedaż co najmniej 60 egzemplarzy zestawów artyleryjskich M110A2, wraz ze 150 000 sztukami pocisków artyleryjskich różnych typów kompatybilnych z M110 (M106 HE , M650 HE RA , M404 ICM , M509A1 DPICM), które następnie zostałyby przekazane przez Republikę Czeską. Zostało to przyjęte na posiedzeniu Stałego Komitetu Parlamentarnego do spraw Uzbrojenia, a Rada Szefów Sztabów Generalnych uznała je za nieistotny sprzęt wojskowy, który ma zostać przekazany Ukrainie „w stanie, w jakim się znajduje”. Oczekuje się, że Rada Bezpieczeństwa Narodowego Rządu, która ma ostatnie słowo, zbierze się, podejmie ostateczną decyzję.

Dawni

Belgia – Armia Belgijska 11 egzemplarzy zestawu artyleryjskiego M110A2, użytkowane w latach 1972–1993, używany przez 20. Pułk Artylerii (Siły Belgijskie, stacjonujące w Niemczech Zachodnich)
Niemcy – zestawy artyleryjskie typu M110A2 w siłach Bundeswehry do 1993 roku
Izrael – Armia Izraela 36 egzemplarzy zestawów artyleryjskich M110, wycofane ze służby w latach 90.-tych XX wieku
Włochy – Włoska Armia używała systemów artyleryjskich typu M110A2, które wycofano z użytku w 1998 roku
Japonia – Japońskie Lądowe Siły Samoobrony użytkowały 91 egzemplarzy zestawów artyleryjskich M110A2. W 2023 roku w służbie znajdowało się około 10 egzemplarzy zestawów M110A2, należących do 104. Batalionu Artylerii 4. Grupy Artylerii (Zmechanizowanej) na Hokkaido. Zostały one wycofane ze służby w marcu 2024 roku, a batalion rozwiązany
Korea Południowa – Armia Republiki Korei używała zestawów artyleryjskich M110 kalibru 203 mm od 1961 roku. Wycofano go ze służby pod koniec pierwszej dekady XXI wieku po zastąpieniu przez południowokoreańskie armato-haubice typu K9 Thunder kalibru 155 mm
Wietnam Południowy – Armia Republiki Wietnamu
Holandia – Królewska Armia Holenderska użytkowała zestawy artyleryjskie typu M110A1 oraz M110A2, zastąpione w latach 90.-tych XX wieku przez samobieżne haubice polowe M109 kalibru 155 mm
Hiszpania – Armia Hiszpańska posiadała 64 egzemplarze zestawów artyleryjskich typu M110A2, rozmieszczone w pułkach wsparcia ogniowego do 2009 roku
Zjednoczone Królestwo – Armia Brytyjska użytkowała systemy artyleryjskie typu M110A2 kalibru 203 mm strzelający wyłącznie pociskami odłamkowo-burzącymi i jądrowymi. ( Działa samobieżne FV433 Abbot , M109A2 i M110A1 zostały zastąpione przez AS-90 na początku lub w połowie lat 90.-tych XX wieku) Używany w operacji Granby, podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku
Stany Zjednoczone – używane przez Armię Stanów Zjednoczonych i Korpus Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych. Ostatnie zestawy artyleryjskie typu M110A2 wycofano ze służby w 1994 roku

Wariant M110A2

Bibliografia

M. P. Robinson, Amerykańska artyleria w wojnie wietnamskiej Częśc II: artyleria samobieżna US Army i US Marine Corps, Czasopismo Militaria Nr. 3/2024, Kagero, Świdnik
https://en.wikipedia.org/wiki/M110_howitzer
https://tank-afv.com/coldwar/US/M110-Howitzer.php
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:M110_203_mm_self-propelled_howitzer