280 mm armata kolejowa Kanone 5 (Eisenbahn)
Niemieckie działo kolejowe Kanone 5 kalibru 283 mm
Działo kolejowe K5 (28 cm Kanone 5 (Eisenbahn), to wyprodukowane w zakładach Kruppa działo kolejowe używane przez Niemców w trakcie II Wojny Światowej. Było to jedno z najbardziej udanych niemieckich dział kolejowych; w czasie ostatniego światowego konfliktu używano go na prawie wszystkich frontach walk. Armaty tego typu znane były jako szczupła Berta (z języka niemieckiego schlanke Bertha, a to przez analogię do nazwy wcześniejszego działa znanego jako Gruba Berta).
Historia konstrukcji
W odróżnieniu od zaprojektowanych w tym samym czasie dział kolejowych: 15 cm Kanone (Eisenbahn) i 17 cm Kanone (Eisenbahn), które powstały w ramach tzw. „Sofort-Program” i bazowały na istniejących już armatach i wcześniej zmodernizowanych łożach kolejowych, K5 (E) było konstrukcją całkowicie oryginalną. Prototypowa wersja armaty otrzymała oznaczenie K5M i miała kaliber 150 mm; prace nad nią rozpoczęto w 1934 roku, a pierwsze strzały z modelu prototypowego oddano z niej w 1936 roku. Została opracowana w niemieckich zakładach Friedrich Krupp A.G. w Essen. Pomyślnym zakończeniu testów rozpoczęto produkcję armat kalibru 280 mm; w momencie inwazji na Francję w służbie Wehrmachtu było już osiem armat tego typu.
Produkcję seryjną podjęto w zakładach Friedrich Krupp A.G. w Essen (kod producenta „ndr”) przy współpracy zakładów Hannoversche Maschinenbau AG (Hanomag) (kod producenta „bye”). W momencie wybuchu wojny 1 września 1939 roku na stanie znajdowały się 3 egzemplarze. Dalsza wojenna produkcja wyglądała następująco:
-
1939 rok – 2 egzemplarze
-
1940 rok – 3 egzemplarze
-
1941 rok – 2 egzemplarze
-
1942 rok – 8 egzemplarzy
-
1943 rok – 2 egzemplarze
-
1944 rok – 2 egzemplarze w wersji K 5 glatt
Razem wyprodukowano 22 egzemplarze spośród pierwotnie 36 sztuk zamówionych. Cena jednostkowa wynosiła 1,25 miliona RM.
W katalogu wzorów uzbrojenia w zależności od wersji otrzymała oznaczenie:
-
K 5 – Gerät 5-2803
-
K 5/1 – Gerät 5-2808
Schrono-hangar dla działa kolejowego K 5
Wersje Rozwojowe
Już po wejściu armaty do służby odkryto szereg problemów związanych z rozszczepianiem się i pękaniem lufy będących skutkiem zbyt głębokiego bruzdowania lufy; po serii testów głębokość bruzd zmniejszono z 10 mm do 7 mm, co rozwiązało wcześniejsze problemy. W różnych eksperymentalnych wersjach armaty wypróbowano także takie rozwiązania jak hamulec wylotowy czy zastąpienie tradycyjnie spotykanego w armatach niemieckich poziomego zamka klinowego zamkiem śrubowym. Eksperymentowano także z amunicją; specjalnie dla tego działa powstał pocisk 28 cm R Gr 4331 z dodatkowym silnikiem rakietowym. Pocisk był wystrzeliwany z działa w normalny sposób, ale tuż przed osiągnięciem apogeum trajektorii lotu włączał się silnik rakietowy. Takie rozwiązanie z jednej strony znacznie powiększało donośność pocisku, z drugiej jednak powodowało znaczne pogorszenie celności: przy osiągnięciu maksymalnego zasięgu tylko połowa pocisków trafiała w cel o rozmiarach 3400 metrów x 200 metrów (masa ładunku wybuchowego wynosiła 14 kilogramów).
Wystrzał z działa
Dwie armaty tego typu zostały specjalnie zmodyfikowane do strzelania podkalibrową amunicją Peenemünder Pfeilgeschoss (Flugstabilisiertes Treibringgeschoss). Lufy tych armat zostały rozwiercone do kalibru 310 mm i nie były bruzdowane. Tak zmodyfikowane armaty otrzymały oznaczenie K5 Glatt (gładkolufowe); strzelały specjalnie opracowaną amunicją podobną do podkalibrowych pocisków stabilizowanych brzechwowo z odrzucanym sabotem. Sam pocisk miał kaliber 120 mm i długość 1911 mm i otoczony był sabotem o średnicy 310 mm. Sabot odrzucany był od pocisku po ok. 2 kilometrach lotu – rdzeń kontynuował lot do celu. Pierwsze próby z tego typu amunicją rozpoczęto już w 1940 roku, kiedy w testach przeprowadzonych na poligonie w okolicach Rügenwalde osiągnięto donośność do 151 kilometrów. Ładunek wybuchowy tych pocisków wynosił 25 kilogramów.
Rozpoczęto także prace projektowe nad wersją działa z trakcją gąsienicową, armata miała być przewożona przez dwa bezwieżowe czołgi Tygrys.
Żołnierze niemieccy przy amunicji kalibru 280 mm
Opis konstrukcji
Lufa stalowa, gwintowana o 12 prawoskrętnych zwojach, głębokość bruzd w zależności od wersji Tiefzug 10 mm (T10) lub Tiefzug 7 mm (T7). Wersja Vielzug (Vz) jest wyposażona w klasyczną lufę zaopatrzoną w 60 prawoskrętnych zwojów. Objętość komory 240 dm3. Zastosowano zamek klinowy o ruchu poziomym. Żywotność lufy określono na około 240 wystrzałów.
Platforma kolejowa miała z przodu i z tyłu sześcioosiowe wózki jezdne (koła o średnicy 900 mm). Na stanowisku stałym stosowano specjalną platformę obrotową typu Vögele Drehscheibe, która umożliwiała pełny ostrzał dookrężny.
Podstawowe dane taktyczno-techniczne
-
Kaliber działa – 283 mm
-
Masa całkowita – 218 000 kg
-
Masa lufy – 85 000 kg
-
Wymiary konstrukcji:
-
Długość całkowita – 31 100 mm
-
Długość modułu centralnego z działem – 18 700 mm
-
Szerokość działa – 2600 mm
-
Wysokość działa – 4700 mm
-
Długość zastosowanej lufy – 20c548 mm
-
Długość lufy w części bruzdowanej – 17 397 mm
-
Odrzut lufy po wystrzale – 1100 – 1050 mm
-
Ostrzał działa w płaszczyźnie pionowej – od 0 stopni do +50 stopni
-
Ostrzał działa w płaszczyźnie poziomej – po 1 stopień od osi wzdłużnej działa
-
Szybkostrzelność prowadzonego ognia – 1 strzał na 4 minuty
Lufa ustawiona pod maksymalnym kątem
Zastosowana amunicja
Stosowano amunicję rozdzielnego ładowania z głównym ładunkiem miotającym umieszczonym w stalowej łusce (indeks 6309, długość 860 mm), oraz ładunkami dodatkowymi w woreczkach z materiału. Do załadunku pocisku do lufy wykorzystywano specjalny przyrząd uzgadniający, pozwalający dopasować prowadnice na korpusie pocisku do gwintów w przewodzie lufy.
Podstawowy pocisk kalibru 280 mm
W momencie wybuchu wojny w 1939 roku zapasy amunicji wynosiły 360 pocisków 28 cm Gr. 35, a jej dalsza produkcja wyglądała następująco:
-
1939 rok – 280 sztuk
-
1940 rok – 2019 sztuk
-
1941 rok – 3098 sztuk
-
1942 rok – 1320 sztuk
-
1943 rok – 1118 sztuk
-
1944 rok – 583 sztuk
-
1945 rok – 263 sztuk
ładunki miotajace
Ładunki miotające
-
Hauptkartusche – masa 60,5 kg, długość 860 mm
-
Vorkartusche 1 – masa 50 kg, długość 865 mm
-
Vorkartusche 2 – masa 50 kg, długość 865 mm
-
Vorkartusche 3 – masa 21,5 kg, długość 340 mm
Z powyższych indywidualnych ładunków miotających zestawiano dwa bazowe zestawy:
-
kleiner Ladung – obejmował Hauptkartusche plus Vorkartusche 1 oraz 2 o łącznej masie 160,5 kilograma
-
großer Ladung – obejmował Hauptkartusche plus wszystkie trzy Vorkartusche o łącznej masie 182 kilogrsamów
Działo kolejowe K 5 na obrotnicy
1. Burząca 28 cm Granate 35
-
Długość pocisku – 1276 mm
-
Masa pocisku – 255,5 kg
-
Masa materiału wybuchowego – 29,3 kg
-
Masa ładunku miotającego – 182 kg
-
Prędkość wylotowa – 1120 m/s
-
Donośność maksymalna – 62 400 m
-
Pocisk 28 cm Gr. 35 typu HE z korpusem wypełnionym ładunkiem materiału wybuchowego, zaopatrzony w głowicowy zapalnik uderzeniowy typu Hbgr.Z. 35 K oraz zapalnik denny typu Bd.Z. 35 K. Na zewnętrznej powierzchni pocisku znajdowały się metalowe prowadnice z żelaza pasujące do gwintów w lufie działa (nachylone pod kątem 5,5 stopnia)
Załadunek amunicji
2. Burząca 28 cm Raketen-Granate 4331
-
Długość pocisku – 1330 mm
-
Masa pocisku – 247 kg
-
Masa materiału wybuchowego – 14 kg
-
Masa ładunku miotającego – 182 kg
-
Prędkość wylotowa – 1120 m/s
-
Donośność maksymalna – 86 500 m
-
Pocisk typu HE z korpusem wypełnionym ładunkiem materiału wybuchowego, zaopatrzony w 2 bezwładnościowe zapalniki uderzeniowe typu A.Z. 4351 (umieszczone w gniazdach wewnątrz pocisku, w dnie komory spalania silnika rakietowego).
-
Głowicowy zapalnik czasowy typu Zt.Z. S/30 po 19 sekundach od wystrzelenia pocisku uruchamia silnik rakietowy na stały materiał pędny o czasie pracy 2 sekund (masa paliwa 19,5 kg, ma postać jednolitego bloku zaopatrzonego w 8 wzdłużnych otworów o średnicy 20 mm rozmieszczonych po okręgu wokół centralnego otworu o średnicy 40 mm), z centralną stożkową dyszą wylotową umieszczoną w dnie pocisku.
-
Pocisk tego typu został przyjęty na uzbrojenie latem 1944 roku (wyprodukowano 200 sztuk testowych, 30 sztuk szkolnych oraz 600 sztuk bojowych – łączny koszt ich produkcji wyniósł ok. 800 tysięcy RM).
ładowanie amunicji do działa
3. Burząca 28 cm Granate 42
-
Odpowiednik pocisku 28 cm Granate 35, w której długie prowadnice zastąpiono pierścieniami wiodącymi wykonanymi z miękkiego żelaza – przeznaczone dla wersji Vz z klasycznym ułożeniem bruzd.
Budowa pocisku 28 cm R-Gr. 4331
4. Burząca 28 cm Raketenantrieb-Granate 4341
-
Odpowiednik pocisku 28 cm Raketen-Granate 4331, w której długie prowadnice zastąpiono pierścieniami wiodącymi wykonanymi z miękkiego żelaza – przeznaczone dla wersji Vz z klasycznym ułożeniem bruzd.
5. Burząca 28 cm Granate 39/42
-
Długość pocisku – 1335 mm
-
Masa pocisku – 255,5 kg
-
Donośność maksymalna – 62 400 m
-
Przerobione pociski od działa kolejowego Br.N.K.(E).
6. Burząca 31 cm Sprenggranate 4861 (Peenemünder Pfeilgeschoss)
-
Długość pocisku – 2012 mm
-
Średnica części bojowej – 120 mm
-
Masa pocisku – 136 kg
-
Masa materiału wybuchowego – 25 kg
-
Masa ładunku miotającego – 248 kg
-
Prędkość wylotowa – 1420 m/s
-
Donośność maksymalna – 151 000 m
-
Pocisk typu HEDS (z sabotem odrzucanym po odrzuceniu lufy, stabilizacja w locie za pomocą czterech brzechw, głowicowy zapalnik uderzeniowy typu A.Z. 41 oraz zapalnik denny typu Bd.Z. 5121) opracowany w ośrodku badawczym w Peenumünde i testowany na poligonie Rügenwalde. Planowano użycie luf o gładkim przewodzie, rozwierconych do kalibru 310 mm (działa takie są znane pod oznaczeniem K 5 glatt – powstały tylko 2 egzemplarze takich luf o masie 83 ton).
Ponadto stosowano amunicję wskaźnikową 28 cm Granate 35 (Einschiessgeschoss) zaopatrzoną w 9,5 kg substancji chemicznej dającej obłok dymu widoczny z dużej odległości.
Służba liniowa
Armaty tego typu wzięły udział w inwazji na Francję w 1940 roku, później weszły w skład systemu umocnień znanego jako Wał Atlantycki. W jego ramach używano ich do zwalczania żeglugi, czasami też do ostrzeliwania wybrzeża Anglii. Używane były także na froncie wschodnim w czasie oblężenia Leningradu i Stalingradu. Planowano przetransportowanie jednego działa tego typu do Tunezji, jednak ostatecznie pozostało ono we Włoszech; wraz z drugim takim samym działem zostały użyte przez Niemców w czasie bitwy pod Anzio.
Po udanym lądowaniu aliantów (operacja Shingle), które dało początek bitwie pod Anzio, dowództwo niemieckie (OKW) zdecydowało o użyciu dwóch znajdujących się we Włoszech K5 (E) do dalekosiężnego ostrzału przyczółku wojsk alianckich. Armaty przytransportowano w okolice Ciampino 2 lutego; pierwsze strzały oddano z nich 7 lutego. Działa te umieszczono w tunelach kolejowych; wyłaniały się tylko na chwilę w celu oddania kilku strzałów. Mimo że przybliżona lokalizacja armat była znana aliantom już 12 lutego (poinformowała o tym działająca w Rzymie siatka szpiegowska Petera Tompkinsa), a ich dokładniejsze położenie przekazano w dniu 5 marca, lotnictwu alianckiemu do końca działań wojennych nie udało się ich zniszczyć ani w inny sposób unieszkodliwić; prawie przez cały czas były bowiem ukryte w tunelach. Zdaniem np. Carla d’Este, była to trudno wytłumaczalna nieporadność lotnictwa aliantów; jego zdaniem, aby je unieszkodliwić wystarczyło jedynie uszkodzić tory znajdujące się przed tunelami. Żołnierze alianccy nazwali te działa „Anzio Annie” i „Anzio Express”, niemiecka obsługa natomiast odpowiednio: „Robert” i „Leopold”. Po zakończeniu bitwy pod Anzio i zdobyciu Rzymu oba działa zostały znalezione w Civitavecchia. „Robert” („Anzio Annie”) było uszkodzone na tyle, że ostatecznie pocięto je na złom, natomiast „Leopold” („Anzio Express”) zostało częściowo odrestaurowane i przetransportowane do muzeum w Aberdeen.
Zachowane egzemplarze
Działo tego typu można było podziwiać w zasobach amerykańskiego muzeum The United States Army Ordnance Museum, Aberdeen Proving Ground w Aberdeen, stan Maryland. Nosi nazwę własną Leopold i zostało zdobyte w 1944 roku pod Anzio we Włoszech (należało do 712 baterii artylerii kolejowej – w ciągu 3 miesięcy dwa działa tej baterii wystrzeliły na aliancki przyczółek 523 pociski). Od 2010 roku jest eksponowane w Fort Lee w Petersburg, stan Virginia.
Kolejny egzemplarz działa tego typu znajduje się we francuskim Musee du Mur de l’Atlantique (Muzeum Wału Atlantyckiego) w Audinghen.
Bibliografia
-
https://de.wikipedia.org/wiki/28-cm-Kanone_5_(E)
-
https://www.dws-xip.com/encyklopedia/dzk28cmk5-de/
-
https://www.one35th.com/model/k5/k5_ammunition.htm
-
https://pl.wikipedia.org/wiki/28_cm_Kanone_5_(Eisenbahn)

















