Kołowy transporter opancerzony Alvis FV603 Saracen

Czechy – Praga-Kbely: Muzeum Lotnictwa

Już od wczesnych lat powojennych, brytyjskie Ministerstwo Zaopatrzenia, wyciągając wnioski z bogatych doświadczeń, zdobytych podczas trwania II Wojny Światowej, dążyło do swoistej standaryzacji posiadanych pojazdów, które wykorzystywane były w Brytyjskich Siłach Zbrojnych.. Miała polegać ona nie tylko na stosowaniu określonych rozwiązań konstrukcyjnych i podzespołów mechanicznych, ale także na ograniczeniu liczby brytyjskich producentów, wytwarzających pojazdy, w tym pancerne – użytkowane przez rodzime siły zbrojne. Te same wytyczne odnośnie prowadzonej standaryzacji miały obowiązywać pokolenie wozów bojowych z zastosowanym układem napędowym o trakcji kołowej – 6×6. W ich wyniku powstała, posiadająca w brytyjskiej nomenklaturze wojskowej oznaczenie FV600, to „rodzina” dość mocno różnorodnych pojazdów tak opancerzonych, jak i nieopancerzonych. Wśród nich znalazł się właśnie „bohater” niniejszego artykułu – Alvis Saracen.

Trochę historii

Symbol przedsiębiorstwa Alvis

Prawdziwe początki brytyjskiego przedsiębiorstwa Alvis, które odegrało bardzo ważną rolę w historii motoryzacji z Wielkiej Brytanii, w tym szczególnie widocznym w okresie trwania II Wojny Światowej, także w dziedzinie konstruowania i produkcji seryjnej pojazdów o trakcji kołowej i gąsienicowych pojazdów opancerzonych, sięgają początku marca 1919 roku, kiedy to Thomas George John wykupił wówczas przedsiębiorstwo Holley Brothers Engineering z siedzibą w mieście Coventry w hrabstwie West Midlands, w mieście będącym ówcześnie centrum brytyjskiego przemysłu motoryzacyjnego i maszynowego. Początkowo profil działalności firmy noszącej nową nazwę T. G. John & Co. Ltd., dotyczył produkcji silników stacjonarnych, gaźników oraz skuterów, jednak od 1920 roku, wraz z rozpoczęciem produkcji samochodów osobowych, nazwa przedsiębiorstwa uległa zmianie na Alvis Car and Engineering Company Ltd. Kolejna zmiana nazwy firmy, tym razem na Alvis Ltd., miała miejsce w 1936 roku. W tym samym okresie jej profil działalności uległ rozszerzeniu na konstruowanie i produkcję pojazdów opancerzonych oraz silników lotniczych, w tym ostatnim przypadku była to „rodzina” gwiazdowych silników lotniczych, początkowo bazujących na konstrukcjach pochodzących z francuskich firmy Gnome-Rhöne.

Pierwszym seryjnie produkowanym pojazdem opancerzonym (w 1937 roku zbudowano nieco ponad 20 egzemplarzy, przeznaczonych dla Royal Air Force, armii portugalskiej oraz Królewskiej Holenderskiej Armii Indii Wschodnich), był to samochód pancerny z układem napędowym 4×4, czyli AC3/AC3D Pojazd ten stanowił rozwinięcie prototypowej linii samochodów pancernych AC1 oraz AC2, skonstruowanych przez węgierskiego inżyniera Nicholasa Strausslera, który w 1936 roku, kiedy podjął on krótkotrwałą, bo zaledwie 2-letnią współpracą z Alvisem w ramach zaledwie spółki joint-venture Alvis-Straussler Mechanization Ltd., która w 1938 roku została przekształcona w 1938 roku w Alvis Mechanization Ltd. W czasie trwania II Wojny Światowej działalność firmy Alvis Ltd., skoncentrowała się na produkcji silników lotniczych Kestrel, Merlin i Griffon jako podwykonawca przedsiębiorstwa Rolls-Royce.

Makieta FV601 (A) wyposażona w 2-funtowe (40 mm) działo „Pipsqueak”

Produkcja pojazdów samochodowych została zawieszona po mającym miejsce dnia 14 listopada 1940 roku po dokonaniu przez Niemców nocnego nalotu na miasto Coventry, w wyniku którego bardzo poważnym uszkodzeniom uległy położone przy Holyhead Road obiekty fabryczne, wykorzystywane w procesie produkcji samochodów osobowych. Ponownie podjęto produkcję dopiero po zakończeniu II Wojny Światowej w Europie. W 1965 roku Alvis został przejęty przez firmę Rover, która sama w kolei w 1966 roku weszła w skład grupy Leyland. W maju 1967 roku Alvis, aby nie konkurować z innymi podmiotami wchodzącymi w skład grupy Leyland i zajmującymi się produkcją samochodów osobowych, oferowanych na zbliżonym segmencie rynku, kiedy definitywnie zakończył ten profil swojej działalności (obecnie prawo do wykorzystywania bardzo charakterystycznego trójkątnego znaku towarowego Alvis ma brytyjska firma zajmująca się produkcją replik samochodów Alvis, produkowanych w latach 30.-tych XX wieku), koncentrując się przede wszystkim na produkcji samochodów opancerzonych.

W kolejnych grupach Leyland ulegała przekształceniom strukturalnym i własnościowym, stając się najpierw British Leyland Motor Corporation, a następnie przeznaczonym do prywatyzacji British Leyland. W wyniku przeprowadzonej w 1981 roku prywatyzacji właścicielem Alvisa została firma United Scientific Holdings plc., która w 1992 roku zmieniła na Alvic plc. W latach 90.-tych XX wieku i na początku XXI wieku przejmowała ona znane podmioty zajmujące się produkcją pojazdów opancerzonych, w 1997 roku szwedzką firmę Hangluds AB, zaś w 1998 roku i w 2003 roku brytyjskie firmy GKN (w tym okresie produkcja w Wielkiej Brytanii została przeniesiona z Coventry do miasta Telford w hrabstwie Shropshire) oraz Vickers Defence Systems. W 2004 roku Alvis Vickers został przejęty przez koncenr BAE Systems stając się od tego momentu BAE Systems Land Systems (Weapon & Vehicles) i tym samym nazwa Alvis ostatecznie przestała funkcjonować na rynku przedsiębiorstw branży obronnej.

Schemat pierwotnej konstrukcji FV601 z większą, bardziej płaską wieżą i 2-funtowym (40 mm) działem szybkostrzelnym „Pipsqueak”

Powstanie rodziny FV600

W październiku 1947 roku firma Alvis, po wcześniejszym pozytywnym zaopiniowaniu przez przedstawicieli Komisji do spraw Mechanizacji Armii, otrzymała od Ministerstwa do spraw Zaopatrzenia zlecenie na opracowanie odpowiedniej dokumentacji technicznej nowego opancerzonego pojazdu rozpoznawczego, z zastosowaniem układu napędowego 6×6, z dwoma przednimi skrętnymi osiami, przeznaczonego dla Brytyjskiej Armii. Taki rodzaj zastosowanego układu napędowego, został uznany za najbardziej optymalny, albowiem on z jednej strony zapewniał znaczną dzielność terenową, większą niż dla pojazdów z układem 4×4, a jednocześnie był mniej skomplikowany technicznie i tańszy w produkcji od układów napędowych 8×8.

Makieta FV601 (A) z pierwotnie proponowaną armatą 2-funtową „Pipsqueak”. Makieta została zbudowana w 1948 roku, ale pod koniec 1949 roku zrezygnowano z produkcji tego małego kalibru

Nowy pojazd otrzymał nazwę Saladin wraz z stosowanym w brytyjskiej nomenklaturze wojskowej numerem kodowym „FV” – FV601 i miał on się plasować pod względem wymiarów i masy pomiędzy dotychczas użytkowanymi samochodami pancernymi Daimler Mk. II i amerykańskich M8 Greyhound, a Coventry Mk. I, AEC Mk. III oraz amerykańskiego T17 Deerhound. Na wstępnym etapie rozwoju konstrukcji przewidywano budowę drewnianej makiety oraz dwóch egzemplarzy prototypowych. Specjaliści z FVDE (angielski: Fighting Vehicle Desing Establishment, a od 1952 roku FVRDE, angielski: Fighting Vehicles Research and Development Establishment), zdefiniowali rolę jaką miały prowadzić nowe pancerne konstrukcje na przyszłym polu walki oraz określić jakie miał on spełniać przyjęte wymagania taktyczno-techniczne. Głównymi zadaniami jakie były stawiane przed nowym wozem było prowadzenie rozpoznania pola walki we współdziałaniu z pododdziałami piechoty na polu walki oraz prowadzenie efektywnego „zwalczania” siły żywej i pojazdów nieopancerzonych przeciwnika, a także na mniejszych dystansach lekko opancerzonych pojazdów. Zastosowane opancerzenie wozu FV601 miało zostać wykonane ze stalowych płyt pancernych o grubości o 8 mm do 12 mm miało być odporne na ostrzał z wykorzystaniem amunicji standardowej i przeciwpancernej kalibru 12,7 mm Ogień z amunicji standardowej nie mógł być prowadzony z dystansu nie mniejszego niż 50 metrów metrów, natomiast przy użyciu amunicji przeciwpancernej tego samego kalibru z dystansu nie mniejszego niż 275 metrów. Zastosowane opancerzenie także pozwalało na wytrzymanie ostrzału amunicją przeciwpancerną kalibru 7,92 mm w całym zakresie kątów ostrzału, eksplozji amunicji artyleryjskiej kalibru 86,4 mm (ostrzał prowadzony z haubicy polowej 25-funtowej), w odległości 9 metrów od pojazdu oraz eksplozji pod dowolnym z zastosowanych kół wozu miny lub ładunku wybuchowego z ekwiwalentem zastosowanego TNT o masie 9 kilogramów. Do napędu wozu FV601 miał zostać wykorzystany 8-cylindrowy, rzędowy silnik benzynowy Rolls-Royce 880 Mk. 3A, który osiągał moc maksymalną 117 kW przy 3750 obr./min. (159 KM), który miał współpracować z 5-stopniową przekładniową półautomatyczną (planetarną skrzynią przekładniową z preselekcyjnym łączeniem biegów). Przewidywano, że Saladin otrzyma niezależne zawieszenie dla wszystkich zastosowanych kół na drążkach skrętnych lub na sprężynach śrubowych (ostatecznie Alvis wybrał to pierwsze rozwiązanie). Jednym z ciekawszych zapisów zawartych we wstępnych wymaganiach taktyczno-technicznych dla wozu FV601 był wymóg wyposażenia pojazdu w stanowiska kierowania umieszczone tak w przedniej, jak i w tylnej części kadłuba. Załoga wozu miała składać się z czterech żołnierzy: dowódcy wozu, kierowcy, działonowego i ładowniczego. Przewidywano, że jego podstawowym uzbrojeniem będzie doskonale już znana przeciwpancerne armata 2-funtowa Pipsqueak o kątach podniesienia od -12 stopni do +25 stopni, dodatkowo sprzężona współosiowo z karabinem maszynowym. We wstępnie przyjętych wymaganiach taktyczno-technicznych, gdzie określono jego masę własną nie przekraczającą 10 000 kilogramów. Natomiast przyjęte wymiary samego pojazdu miały być następujące: wysokość wozu nie miała przekraczać 2230 mm, długość wozu 4930 mm, szerokość wozu – 2030 mm. Rozstaw osi miał wynosić 3050 mm, kąt natarcia i kąt zejścia zostały określone na odpowiednio: 60 stopni oraz 50 stopni. Pojazd FV601 musiał się charakteryzować przede wszystkim minimalnym prześwitem kadłuba na poziomie co najmniej 410 mm, rozwijać na drogach utwardzonych prędkość maksymalną nie mniejszą niż 80 km/h oraz poruszać się na biegu wstecznym z prędkością nie mniejsza niż 32 km/h.

Od lewej do prawej: niektórzy członkowie serii FV600: wóz dowodzenia baterią FV610 RA (BCV), transporter amfibijny FV620 Stalwart i wóz artyleryjski FV652 Salamander

Na wstępnym etapie projektowania pojazdu FV601 Saladin, do rodziny pojazdów FV600 wejdą jeszcze dwa pojazdy. Pierwszy z nich, oznaczony jako FV602 miał być transporterem dowodzenia oraz drugi pojazd FV603 miał być klasycznym transporterem dla piechoty. Wozy te miały posiadać wspólną jednostką napędową, układ przeniesienia napędu oraz zastosowane zawieszenie. Jednak zarówno wozy FV602 oraz FV603 miały otrzyma taki sam model kadłuba pancernego, jednak szybko okazało się to niepraktyczne tak dla pojazdu dowodzenia, jak i klasycznego transportera opancerzonego. Ostatecznie z problemów technicznych (duży problem z umieszczeniem we wnętrzu kadłuba radiostacji pokładowych oraz odpowiednie rozmieszczenie załogi wozu dowodzenia dla ich wygodnej pracy sztabowej), jak i finansowych, w 1949 roku program rozwoju wozu dowodzenia FV602.

Kołowy transporter opancerzony Alvis FV603 Saracen

We wrześniu tego samego roku zakłady Alvis zaprezentował przedstawicielom brytyjskich sił zbrojnych drewnianą makietę pojazdu FV601, która spotkała się z pozytywnym przyjęciem i wkrótce potem rozpoczął prace nad dwoma pojazdami prototypowymi, które otrzymały oznaczenia kodowe: FV601A1 oraz FV601A2. Kierownictwo zakładów Alvis było przekonane, że pojazdy prototypowe mają zostać szybko ukończone, przejdą sprawnie cykl wszystkich prób, po czym sama firma otrzyma zamówienie na wozy seryjne. Należy tutaj dodać, że firma Alvis otrzymała zlecenie na opracowanie odpowiedniej dokumentacji technicznej i budowę pojazdów prototypowych nie oznaczał, że w razie udanych prób wozów seryjnych, albowiem prawo do uczestniczenia w przetargu na produkcje seryjną wozu bojowego FV601 Saladin, ponieważ miały do tego prawo także konkurencyjne przedsiębiorstwa. Tymczasem wbrew przyjętym oczekiwaniom kierownictwo zakładów Alvisa, brytyjskie Ministerstwo Skarbu praktycznie wstrzymało procedurę wdrożenia do służby wozu bojowego FV601 Saladin. Dlatego ostatecznie procedura dokończenia budowy dwóch egzemplarzy prototypowych oraz wprost drożenie do produkcji seryjnej wozów FV601 Saladin zostało przesuniętych o kilka dobrych lat. Powodem dlaczego rząd brytyjski podjął taką decyzję, a nie inną, było to, co wydarzyło się na odległych Malajach, ale jednak wbrew początkowemu rozczarowaniu przedstawicieli przedsiębiorstwa Alvis, okazało się, że zaniechanie dalszych planów przy projektowaniu wozu FV601 Saladin, nie dało negatywnego wpływu na dalszy rozwój rodziny pojazdów FV600.

Transporter potrzebny od zaraz

W 1948 roku na Malajach rozpoczęły swoje aktywne działania przeciwpartyzanckie, prowadzone przez siły Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, które skierowały swoje siły przeciwko Armii Narodowego Wyzwolenia Malajów. Lokalne warunki terenowe, w jakich toczyły się walki praktycznie wykluczały efektywne użycie czołgów, to główna rola walki opierała się tutaj na piechocie, która wspierana była ogniem samochodów pancernych. Tutaj bardzo pilną kwestią było wprowadzenie do służby transporterów opancerzonych o trakcji kołowej, zapewniających odpowiednią osłonę balistyczną przewożonemu desantowi podczas nieprzyjacielskich zasadzek ogniowych. W owym czasie armia brytyjska nie posiadała tutaj transporterów opancerzonych z w pełni opancerzonym przedziałem desantowym, w związku z czym znajdujący się dopiero we wstępnej fazie koncepcyjnej opancerzony transporter kołowy typu FV603, który wzbudził duże zainteresowanie brytyjskich decydentów wojskowych jako konstrukcja potencjalnie mogąca bardzo dobrze wypełnić tutaj realizowane na Malajach, pełnić zadanie ochrony konwojów zaopatrzeniowych oraz prowadzenia misji patrolowych. Zdecydowano się na znaczące spowolnienie, a w praktyce czasowe wstrzymanie rozwoju opancerzonego pojazdu rozpoznawczego FV601 Saladin, aby jak najszybciej tutaj skonstruować i wdrożyć do produkcji seryjnej transporter opancerzony FV603 Saracen. Tempo prac, prowadzone nad Saracenem było bardzo wysokie, a pierwszy egzemplarz prototypowy był gotowy już w czerwcu 1950 roku, zaś w październiku tego samego roku, kiedy to Ministerstwo Zaopatrzenia zamówiło pierwszą partię 150 egzemplarzy seryjnych, zaś miesiąc później kolejnych 250 egzemplarzy pojazdów z przewidywanym całkowitym zapotrzebowaniem pojazdów, określonych na przedział od 600 egzemplarzy do ponad 700 egzemplarzy. Warto tutaj dodać, że w latach 30.-tych XX wieku wiele udanych modeli samochodów Alvis, było wytwarzanych z znacznie mniejszej liczby samochodów, przeznaczonych na rynek cywilny.

Transporter opancerzony FV603 Saracen. Zbudowany na podwoziu FV600, przejął produkcję FV601 w odpowiedzi na wydarzenia w Malajach na początku lat 50.-tych XX wieku. Pan Matt Kill z Southampton w Wielkiej Brytanii jest prywatnym właścicielem tego konkretnego, zachowanego pojazdu

Zatwierdzona przez FVDE wstępna specyfikacja techniczna kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen w znacznym stopniu opierała się na przyjętych wstępnych wymaganiach taktyczno-technicznych, które zostały opracowane dla wcześniejszego Saladina, w szczególności gdy chodzi tutaj o jednostkę napędową, układ przeniesienia napędu i zawieszenie. Główne zmiany konstrukcyjne były uwarunkowane mocno odmienną rolą pojazdu FV603 Saracen w stosunku do wcześniej projektowanego FV601 Saladina, co mocno wymuszało m.in. przeniesienie jednostki napędowej z tyłu pojazdu do jego przedniej części. Saracen miał przewozić nie mniej niż 10 żołnierzy i posiadać podwójne drzwi z otworami strzelniczymi, umieszczone w tylnej ścianie kadłuba, właz stropowy odpowiedniej wielkości, a także awaryjne włazy boczne, te ostatnie z możliwością ich odrzucenia w przypadku przeprowadzenia szybkiej ewakuacji z transportera opancerzonego. Z obu stron kadłuba pojazdu miały zostać umieszczone po cztery otwory strzelnicze przeznaczone do prowadzenia ognia przez żołnierzy desantu z broni strzeleckiej (natomiast w wozach seryjnych zainstalowano jedynie po trzy otwory strzelnicze na każdy z boków kadłuba). Kadłub pojazdu był wykonany ze spawanych ze sobą stalowych płyt pancernych o grubości od 8 mm do 16 mm, co miało zapewnić ten sam poziom ochrony balistycznej, jak w przypadku wcześniej konstruowanego wozu FV601. Pojazd ten miał także posiadać możliwość holowania przyczepy o masie 1000 kilogramów, a także posiadać możliwość głębokiego brodzenia po możliwie jak najkrótszym przygotowaniu. Masa całkowita kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen nie mogła przekroczyć 10 000 kilogramów, zaś przyjęte wymiary samego pojazdu powinny tutaj wynosić odpowiednio: wysokość wozu do stropu kadłuba nie mogła być większa niż 1980 mm, długość całkowita wozu – 2850 mm, zaś szerokość wozu 2510 mm. Minimalny prześwit kadłuba miał wynosić 410 mm, zaś rozstaw osi miał wynosić odpowiednio 3050 mm, zaś kąty natarcia i zejścia miały wynosić po 50 stopni. Kołowy transporter opancerzony FV603 Saracen miał być dolny do osiągania na drodze utwardzonej, prędkość maksymalna pojazdu nie mogła być mniejsza niż 69 km/h, natomiast średnia prędkość pojazdu w trudniejszym ternie powinna wynosić przynajmniej 32 km/h. Przyjęte wstępne wymagania taktyczno-techniczne dla kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen dla pokonywania przeszkód terenowych powinno wynosić odpowiednio: przeszkody pionowe (ścianki) do wysokości 460 mm, zbocza o nachyleniu do 45 stopni i trawersowanie o nachyleniu do 24 stopni. Średnica zawracania pojazdu została określona na 13 700 mm. Kołowy transporter opancerzony FV603 Saracen miał być zdolny także do pokonywania rowów/okopów o szerokości do 1500 mm oraz brodzenia (bez specjalnego przygotowania) do głębokości 1100 mm i do 2000 mm z szybkim przygotowaniem. Przewidywany zapas przewożonego w zbiornikach paliwa, wynosił 190 litrów, co miało zagwarantować kołowemu transporterowi opancerzonemu FV603 Saracen zasięg na drogach utwardzonych nie mniejszy niż 400 kilometrów (zakładano średnie zużycie paliwa na drogach utwardzonych będzie wynosić 1 litr paliwa na 2,12 kilometra przebytej drogi oraz w terenie na 1 litr paliwa na 1,28 kilometra przebytej drogi). Należy tutaj nadmienić, że niektóre z zatwierdzonych wstępnych wymagań taktyczno-technicznych, które wynikały z dość szczegółowych przesłanek lub zostały określone równie mocno nietuzinkowymi metodami. Przykładowo maksymalna szerokość kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen musiała być mniejsza niż standardowa odległość, w jakiej znajdowały się kolejne rzędy drzew na malajskich plantacjach kauczuku, aby umożliwić pojazdom w miarę swobodne poruszanie się na ich terenie bez powodowania powstawania szkód. Natomiast przyjęta całkowita długość kołowego wozu FV603 Saracen została w pełni zdeterminowana wymaganą długością przedziału transportowego pojazdu jednej z przewidzianych wersji pojazdu, a mianowicie wozu przeznaczonego dla ewakuacji medycznej. Pojazd w tej wersji z racji przeznaczenia musiał transportować ciężko rannych żołnierzy na noszach, więc to właśnie długość i szerokość stosowanych noszy określała wymiary przedziału transportowego (desantowego). Problem w tym, że ówczesne struktury NATO były dopiero w fazie początkowym wdrażania i standaryzacji stosowanego uzbrojenia i wyposażenia i nie dokonano jeszcze takowej standaryzacji w odniesieniu do tego elementu (nosze) dla pojazdów ewakuacji medycznej, w związku z czym jako wzorzec wymiarów noszy postanowiono wykorzystać, na wszelki wypadek, kiedy najdłuższe znane nosze, które pochodziły jeszcze z czasów trwania Wielkiej Wojny (I Wojna Światowa), wychodząc z założenia, że w przyszłości standaryzowane nosze nie będą dłuższe.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Niemcy, Munster – Panzermuseum

Pierwsze fabryczne próby egzemplarza prototypowego wozu FV603 miały miejsce najprawdopodobniej na przełomie kwietnia i maja 1951 roku i wypały one nader pozytywnie. Już w czerwcu tego samego roku pojazd prototypowy został przekazany przedstawicielom brytyjskiej armii. Ministerstwo Zaopatrzenia naciskało tutaj na jak najszybsze podjęcie produkcji seryjnej kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen, w związku z czym zdecydowano się zrezygnować z typowego wielomiesięcznego programu prowadzonych prób, które prowadzano na poligonach w Wielkiej Brytanii, na rzecz testów prowadzonych w realiach „polowych” na Malajach, gdzie na początku 1952 roku znalazły się, przetransportowane drogą morską dwa egzemplarze prototypowe. Ogólne wnioski z przeprowadzonych prób wozów prototypowych na terenie Malajów, także były mocno pozytywne, choć wskazano na pewne pojawiające się problemy związane z funkcjonowaniem układu hydraulicznego oraz układu przeniesienia napędu (gdzie m.in.: występowały nadmierne naprężenia w czasie trwania jazdy po drogach utwardzonych, oscylacja kół niwelowała to zjawisko podczas trwania jazdy terenowej) oraz nadmierne nagrzewanie się wnętrza przedziału załogi, w szczególności stanowiska pracy kierowcy transportera.

Alvis Saracen Mk. I, 1953 rok

W maju 1952 roku przedsiębiorstwo Alvis przekazało pierwszy seryjny egzemplarz kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen Ministerstwu Wojny, we wrześniu tego samego roku produkcja seryjna transportera FV603 osiągnęła poziom 20 egzemplarzy pojazdów miesięcznie, ale jednocześnie ministerstwo Zaopatrzenia zasygnalizowało, że w związku ze stabilizującą się sytuacją bezpieczeństwa na Malajach, gdzie wielkość zamówienia pojazdów Saracfen dla brytyjskich sił zbrojnych będzie wynosić nie więcej niż 600 egzemplarzy kołowych transporterów opancerzonych FV603.

FV603, podstawowy transporter opancerzony Saracen, widziany tutaj z dużą prędkością. Pojazd ten ma chłodzenie z przepływem wstecznym, jest przykryty dodatkowym schowkiem i przedstawia dowódcę siedzącego na tylnej klapie wieżyczki i kierującego kierowcą przez interkom

W listopadzie 1952 roku FVRDE zatwierdziło specyfikację techniczną dla seryjnych egzemplarzy wozów Saracen i jednocześnie określiło przywiewane do produkcji seryjnej na potrzeby brytyjskich sił zbrojnych, przedstawiając wersje pojazdów wraz z ich oficjalnymi oznaczeniami. Podstawowe dane taktyczno-techniczne dla wozów seryjnych nie odbiegały znacząco od ujętych we wstępnej specyfikacji technicznej, niewielkie zmiany dotyczyły m.in.: wymiarów pojazdu: długość wozu – 5000 mm, wysokość wozu – 2400 mm, szerokość wozu – 2500 mm, masa własna pojazdu – 8640 kilogramów, masa całkowita – 10 160 kilogramów oraz jego osiągów: maksymalny zasięg jazdy po utwardzonych drogach przy prędkości 48 km/h wynosił 390 kilometrów, zaś prędkość maksymalna wozu wynosiła 72 km/h.

Alvis Saracen Mark II w Adenie

Głównym wariantem produkcyjnym, zgodnie z pierwotnie stosowanym oznaczeniem, miał być kołowy transporter opancerzony FV603 Saracen (wariant z dodatkowym sufiksem a), przeznaczony dla Królewskie Korpusu Pancernego oraz Królewskiego Korpusu Inżynieryjnego, spełniający funkcję opancerzonego transportera kołowego z możliwością dokonania jego szybkiej konwersji na pojazd wsparcia logistycznego. W podstawowej wersji transportera opancerzonego załoga wozu składała się z dwunastu żołnierzy. Stanowisko kierowcy było umieszczone centralnie z przodu pojazdu, tuż za przedziałem silnikowym, stanowisko dowódcy sekcji znajdowało się za kierowcą, z lewej strony, zaś za kierowcą z prawej strony zostało umieszczone stanowisko dla radiooperatora. Za nimi umieszczono łącznie osiem indywidualnych siedzisk żołnierzy desantu, po cztery miejsca na każdą stronę przedziału desantowego – żołnierze siedzieli zwróceni do siebie twarzami. Wóz ten został wyposażony w jednoosobową wieżę, mocno zbliżoną swoją konstrukcją, do tej, która była stosowana na brytyjskich samochodach pancernych Ferret Mk. 2 i Mk. 3, w której ulokowane było stanowisko dowódcy pojazdu. Była ona wyposażona w dzienny, peryskopowy celownik optyczny typu No. 3 Mk. 1, zaś sama wieża byłą uzbrojona w karabin maszynowy typu Browning kalibru 7,62 mm, który w płaszczyźnie pionowej posiadał kąty od -12 stopni do +45 stopni. Dodatkowe uzbrojenie wozu stanowił zainstalowany na obrotnicy, umieszczonej przy włazie stropowym za wieżą i przeznaczony do obrony przeciwlotniczej – był to ręczny karabin maszynowy Bren kalibru 7,7 mm, a następie także karabin maszynowy Browning kalibru 7,62 mm.

FV604, Pułkowy Wóz Dowództwa, w zasadzie FV603 Saracen z usuniętą wieżą, ale wyposażony w środku w biuro dla personelu dowodzenia. Zwróć uwagę na dodatkowe schowki na namioty rozkładane i generator pomocniczy na lewym błotniku

W wersji wozu wsparcia logistycznego, która ostatecznie jednak nie znalazła się w linii, pojazd miał przewozić, oprócz kierowcy, także ładunki o masie do 2500 kilogramów po drogach utwardzonych oraz do 2000 kilogramów w terenie. Do pozostałych planowanych wariantów produkcyjnych do kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen, przeznaczonych na potrzeby brytyjskich sił zbrojnych, należał także pojazd dowodzenia, oznaczony jako FV603b, wóz łączności z lotnictwem bojowym (wsparcia pola walki, oznaczony jako FV603c oraz pojazd ewakuacji medycznej, oznaczony jako FV603d. W nieco dalszej przyszłości zamierzano także pozyskać kolejne wozy Saracen dla wersji nośnika radaru artyleryjskiego, oznaczonego FV603e, kolejnym wozem był pojazd walki radioelektronicznej, oznaczony jako FV603f oraz pojazdu dowodzenia szczebla taktycznego, oznaczonego jako FV603g.

Początkowo w produkcji znajdowały się dwie zasadnicze wersje pojazdów kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen, a mianowicie pojazdy, które były wyposażone w wieżę kołowe transportery opancerzone, oznaczone w dokumentacji technicznej jako APC – Armoured Personel Carrier oraz pojazdy, które były pozbawione wieży, oznaczone jako ACV – Armoured Command Vehicle, które po odpowiednim doposażeniu, przeznaczone do pełnienia roli pojazdów specjalistycznych, czyli na przykład – wozów łączności. Należy tutaj nadmienić, że jedynie pierwszych 250 egzemplarzy seryjnych kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen, które były przeznaczone dla brytyjskich sił zbrojnych, posiadało zainstalowane jednostki napędowe typu Rolls-Royce B80 Mk. 3A z głowicą silnika, wykonaną ze stopu lekkiego aluminium, zaś pozostałe 353 egzemplarze seryjne wozów FV603 Saracen otrzymały jednostki napędowe typu Rolls-Royce B80 Mk. 6A o tych samych osiągach, jednak głowica silnika była teraz wykonana z żeliwa.

Saracen Mark II, brytyjski pułk Hongkongu

W lutym 1953 roku kołowe transportery FV603 Saracen po raz kolejny znalazły się na terytorium Malajów, jednak tym razem były to już wozy produkowane seryjnie w wersjach transporterów opancerzonych FV603A Mk. 1 orz FV603B Mk. 2 (w przypadku pojazdów seryjnych, tradycyjnie stosowano system oznaczeń, będący swoistym połączeniem numeracji armijnej „Makr” i numeru FVRDE). Główna różnica pomiędzy wozami polegała tutaj na tym, że w wersji Mk. 1 w tylnej ścianie wieży znajdowała się para niewielkich drzwi pancernych, które otwierane były na boki, zaś w przypadku wariantu Mk. 2 były to już pojedyncze drzwi, opuszczane ku dołowi, w takim położeniu mogące dodatkowo pełnić funkcję swego rodzaju siedziska. Prowadzona eksploatacja terenowa na Malajach seryjnych egzemplarzy, nie wykazała większych niedostatków, za wyjątkiem pewnych problemów z dopływem paliwa podczas pokonywania stromych wzniesień, co było związane z zastosowanym kształtem zbiornika paliwa, który dość długi i jednocześnie płaski.

Widok z przodu FV610 z zamontowanym skanerem radaru No. 9 Mark I. Biorąc pod uwagę kryptonim „Robert” (nie ma tu wyraźnego związku), pojazd prezentował się imponująco, ale nie został przyjęty do regularnej służby

Nieco gorzej rzecz się tutaj miała z seryjnymi egzemplarzami transporterów FV603 Saracen, pochodzących z pierwszej serii produkcyjnej, które były skierowane do eksploatacji przez jednostki, które stacjonowały na Bliskim Wschodzie. Wysyłane raporty wskazywały, na bardzo poważne nagrzewanie się wnętrza użytkowanych tam pojazdów z powodu emisji ciepła z chłodnicy oraz zastosowanej jednostki napędowej, co w praktyce bardzo często uniemożliwiało dalsza eksploatację wozów w tych warunkach. Aby temu zaradzić, producent zdecydował się po prowadzonych w lipcu 1955 roku w Libii próbach wprowadzić zmiany konstrukcyjne, lepiej przystosowujące się kołowe transportery opancerzone FV603 Saracen do działań w gorącym, pustynnym klimacie. Sprowadzały się one przede wszystkim do odwrócenia kierunku przepływu powietrza przez zastosowaną chłodnicę tak, aby było ono wypychane do przodu pojazdu. Przy tej okazji zmieniono także rozmiar stosowanych opon na znacznie lepiej przystosowanych do jazdy po pustynnym piasku – z 11.00 x 20 na 14.00 x 20, większy promień toczny zastosowanych opon wpłynął znacząco na poprawę uzyskiwanej prędkości maksymalnej i zmniejszone spalanie dzięki obniżeniu prędkości obrotowej silnika, a więc sprzyjało to także zmniejszeniu powstającej temperatury podczas pracy silnika i w konsekwencji tego także znacznie niższej temperaturze powstającej we wnętrzu przedziału bojowego. Kołowe transportery opancerzone FV603 Saracen, które zostały przystosowane do eksploatacji w gorącym, pustynnym klimacie, wyróżniały się zastosowaniem metalowo-gumowych deflektorów, zainstalowanych z przodu pojazdów, kierujących wypychane gorące powietrze w dół oraz na boki. Tak zmodyfikowane pojazdy seryjne z tzw. zestawem RFC (z angielskiego: Reserve Flow Cooling), a były to wyłącznie seryjne wozy w wersji Mk. 2, otrzymały oznaczenie jako FV603C. Podczas gdy trwała eksploatacja seryjnych egzemplarzy kołowych wozów Saracen w gorącym klimacie, wymusiło wprowadzenie pewnych dodatkowych zmian konstrukcyjnych, to eksploatacja wozów Saracen w bardzo zimnym klimacie nie powodowała w praktyce żadnych większych problemów. Świetnie pokazały to przeprowadzone próby poligonowe w kanadyjskim Fort Churchill w prowincji Manitoba, przeprowadzone pomiędzy listopadem 1956 roku i marcem 1957 roku, to wykazały one, że kołowe transportery opancerzone FV603 Saracen mogą być eksploatowane w temperaturach do -37 stopni Celsjusza.

Saracen Mark III, Arabia Saudyjska

Wkrótce po rozpoczęciu produkcji seryjnej brytyjskich kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen, decydenci wojskowi z Wielkiej Brytanii ponownie powrócili do pomysłu opracowania wyspecjalizowanego pojazdu dowodzenia, tym bardziej, że od czasu rezygnacji w 1949 roku z wyspecjalizowanego wozu dowodzenia FV602, to szybko dokonujący się w wielu dziedzinach postęp technologiczny, doprowadził do zmniejszenia ogólnych wymiarów stosowanych urządzeń do łączności, ułatwiając opracowanie takiej konstrukcji na bazie 6-kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen, początkowo w wersji Mk. 1, ale następnie w wariancie Mk. 2. Transportery opancerzone FV603 Saracen w wersji dowodzenia najczęściej nie posiadały wieży, zaś w ich miejsce została zainstalowana obrotnica na montaż przeciwlotniczego karabinu maszynowego Browning kalibru 7,62 mm lub rzadziej większego wariantu 12,7 mm (choć od tej reguły były wyjątki. I tak w wozach Saracen FV603B, należące do Royal Armoured Corps zmodyfikowane do wersji ACV zachowały wieże, wozy w wersji ACV służące w Królewskim Korpusie Pancernym jako jedyne otrzymały tutaj odrębne oznaczenie wojskowe – FV604l zaś w innych formacjach liniowych pojazdy te nosiły oznaczenie ACV Mk. 1 lub ACV Mk. 2). W razie potrzeby, podczas postoju załoga wozu, wynosząca bez kierowcy siedmiu żołnierzy, mogła także korzystać z dodatkowej przestrzeni roboczej, rozkładając w oparciu o otwarte tylne drzwi brezentowy namiot sztabowy.

Modernizacja wozów FV603 Saracen

W drugiej połowie lat 50.-tych XX wieku brytyjskie dowództwo Royal Artillery zostało zapotrzebowanie na bazujące na konstrukcji kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen na wozy dowodzenia z podwyższone stropem kadłuba, które otrzymały oznaczenie jako FV610 ACP (Armoured Command Post). W kwietniu 1957 roku Ministerstwo Zaopatrzenia wystosowało zamówienie na pierwsze 10 egzemplarzy tego typu wozów – FV610. Kadłub pojazdów dowodzenia FV610 był o 265 mm wyższy w porównaniu ze standardowym kołowym transporterem opancerzonym FV603 Saracen (a nawet wariantem FV604), co oczywiście umożliwiało przeprowadzenie instalacji znacznie bogatszego wyposażenia specjalistycznego (gdzie na przykład wprowadzonego do linii w 1969 roku i składającego się z wielu, zajmujących dość dużą przestrzeń, urządzeń, w tym konsoli operatorskiej, dodatkowych akumulatorów, dalekopisu i innych, komputera artyleryjskiego typu FACE – Field Artillery Computer Equipment). Załoga wozu dowodzenia FV610 składała się z 6 żołnierzy, w tym trzech oficerów sztabowych, dwóch radiooperatorów oraz kierowcy wozu. Podobnie miało tutaj miejsce, jeżeli wychodzi o wymogi powstania wozów dowodzenia typu ACV, gdzie przestrzeń robocza dla wozu dowodzenia FV610 miła być dodatkowo powiększona o rozkładany brezentowy namiot sztabowy, którego elementy były przewożone na stropie kadłuba pojazdu. Produkcja seryjna pojazdów dowodzenia FV610 trwała w latach 1961-1968, gdzie w tym okresie powstało łącznie 140 egzemplarzy wozów dowodzenia, z czego 130 egzemplarzy przeznaczono na potrzeby brytyjskich sił zbrojnych, zaś kolejne 10 egzemplarzy na zamówienie dla armii Kuwejtu.

Saracen Mark III SANDF – Republika Południowej Afryki

Na potrzeby brytyjskich sił zbrojnych powstała jeszcze, oprócz wozów dowodzenia, jedna wyodrębniona wersja specjalistyczna, powstała na bazie kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen, która trafiła do produkcji seryjnej. Był to w praktyce opancerzony wóz ewakuacji medycznej FV611, który został wyprodukowany w liczbie 6 egzemplarzy. W skład załogi FV611 wchodził kierowca pojazdu i sanitariusz. Sam pojazd mógł transportować do łącznie 10 rannych żołnierzy w pozycji siedzącej oraz 3 żołnierzy ciężko rannych na noszach oraz kolejnych dwóch w pozycji siedzącej. Warto tutaj jeszcze dodać, że w czasie działań „stabilizacyjnych” w Irlandii Północnej pewna liczba zastosowanych tak kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen została lokalnie przebudowana na pojazdy ewakuacji medycznej, ale w przeciwieństwie do oryginalnych wozów ewakuacji medycznej FV611, wozy te nadal zachowały wieże, natomiast jeszcze część z nich miała zmodyfikowany kadłub, z podwyższonym stropem w jego tylnej części.

Saracen przystosowany do głębokiego brodzenia, z wieloma kanałami powietrznymi, testowany na morzu w estuarium Torridge w pobliżu Instow w północnym Devon

Zastosowanie liniowe i użycie bojowe

Wariant FV610, pojazd dowodzenia lub oficera stanowiska artylerii Królewskiej, wyposażony w wyższe i szersze nadwozie, co ułatwiało poruszanie się wewnątrz, ale wciąż było ciasno. Zaprojektowany, aby pozostawać w jednym miejscu przez dłuższy czas, przewoził dodatkowe namioty dla załogi

W 1972 roku z linii produkcyjnej zakładów Alvis zjechał ostatni seryjnie wyprodukowany egzemplarz kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen. Do tego czasu przez kolejne dwie dekady ich czynnej służby, łącznie zostało zbudowanych wszystkich wersji otartych o ten wóz w sumie 1049 egzemplarzy, przy czym dostępne tutaj źródła są często mało precyzyjne, albowiem część źródeł dostępnych w internecie sugeruje nawet znacznie większej liczby wozów seryjnych, których wyprodukowano nawet 1838 egzemplarzy. Nie ma tutaj natomiast żadnych sporów, gdy chodziło o całkowitą wielkość produkcji seryjnej tych pojazdów dla rodzimych sił zbrojnych, na potrzeby których zbudowano łącznie 603 egzemplarze kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen oraz wersji specjalistycznych. W latach 50.-tych XX wieku i na początku lat 60.-tych XX wieku kołowe transportery opancerzone FV603 Saracen były dla armii brytyjskiej podstawowymi transporterami opancerzonymi. Choć od 1963 roku ich miejsce w jednostkach pierwszoliniowych zaczęły tę rolę przejmować nowe pojazdy w armii brytyjskiej – gąsienicowe transportery opancerzone FV432, to nadal kołowe FV603 Saracen nadal pozostawały w czynnej służbie w dość znacznej liczbie aż do połowy lat 80.-tych XX wieku, kiedy w schyłkowym okresie głównie w brytyjskiej Armii Terytorialnej, po czym były one sukcesywnie odsprzedawane z demobilu lub trafiały na brytyjskie poligony w charakterze celów dla wozów bojowych oraz dla lotnictwa bojowego. Ostatnie egzemplarze kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen i jego wersji specjalistycznych zostały spisane ze stanu Brytyjskiej Armii na początku lat 90.-tych XX wieku wraz z końcem „Zimnej Wojny”. Wozy te, na wyposażeniu Brytyjskich Sił Zbrojnych wzięły udział w praktycznie wszystkich operacjach wojskowych i stabilizacyjnych, przeprowadzanych przez Wielką Brytanię w okresie od początku lat 50.-tych XX wieku do drugiej połowy lat 70.-tych XX wieku, od już wspomnianych wcześniej Malajów, poprzez działania na Cyprze, Aden i wreszcie Irlandię Północną, choć z duża pewnością w czasie swojej największej „świetności” były one najszerzej wykorzystywane nie w działaniach stricte bojowych, lecz w realiach trwającej wówczas tzw. „Zimnej Wojny”, prowadząc aktywną służbę przez jednostki rozpoznania i w jednostkach liniowych piechoty zmechanizowanej, które chodziły w skład stacjonującej na terytorium Republiki Federalnej Niemiec (tzw. Niemcy Zachodnie) w strukturze Brytyjskiej Armii Renu (BAOR).

Saracen Mark 5

Kołowe transportery opancerzone FV603 Saracen oraz jego wersje specjalistyczne stały się nie jako jednym z symboli tzw. Operacji „Banner”, czyli prowadzonych działań antyterrorystycznych, prowadzonych przez Armię Brytyjską na terytorium Irlandii Północnej. Bardzo szczególne specyfikacja tamtejszego „konfliktu”, mocno wymusiła wprowadzenie szeregu modyfikacji, przystosowując kołowe wozy FV603 Saracen do czynnej służby. W czerwcu 1973 roku w ramach prowadzonej Operacji „Kremlin 1”, rozpoczęła się przebudowa wykorzystywanych na terytorium Irlandii Północnej kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen w wersji Mk. 1 oraz Mk. 2 do wersji, oznaczonych jako Mk. 5 oraz Mk. 6. Pojazdy te otrzymały przygotowane bezpośrednio przez firmę Alvis dodatkowe opancerzenie, wykonane w postaci arkuszy stalowych blach pancernych o grubości 14 mm, które zostały przyspawane do dna oraz boków kadłuba, a także nowe wizjery dla kierowcy, wykonane ze szkła balistycznego, w miejsce dotychczas stosowanych peryskopów typu No. 17. Prace doposażeniowe były wykonywane przez jednostki liniowe REME (Royal Electrical and Mechanical Engineers), jednostkowo kosztowały brytyjskiego podatnika około 6000 funtów szterlingów i zabierały około 750 roboczogodzin. Pierwsze 10 egzemplarzy doopancerzonych kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen znalazło się na terytorium Irlandii Północnej w czerwcu 1973 roku, zaś cała brytyjska Operacja „Kremlin 1” oficjalnie zakończyła się w sierpniu 1974 roku po doopancerzeniu łącznie 217 egzemplarzy kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen.

Wersja z otwartym dachem przeznaczona do służby w Kuwejcie, wersja czysto eksportowa, która nigdy nie służyła w armii brytyjskiej. Warto zauważyć, że zamiast wieżyczki z przodu zamontowano karabin maszynowy Browning kalibru .30. (kaliber 7,62 mm)

Niemalże równolegle Brytyjczycy rozpoczęli Operację „Kremlin 2”, która miała tutaj na celu doposażenie części kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen, które były wykorzystywane na terytorium Irlandii Północnej, zastosowano dodatkowy pancerz prętowy, poprawiający odporność balistyczną wozów w starciu z przeciwpancernymi pociskami kumulacyjnymi granatów bojowych, wystrzeliwanych w znajdujących się w arsenale bojowników IRA (sprowadzanych m.in.: z Libii), od grudnia 1972 roku ręcznych granatników przeciwpancernych typu RPG-7. Prace doposażeniowe, prowadzone w ramach kolejnej brytyjskiej operacji, rozpoczęło się w maju 1973 roku, a zakończyły się one ostatecznie w czerwcu 1974 roku, po przeprowadzeniu modyfikacji na 107 egzemplarzach kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen.

Zmodyfikowany wóz podczas Operacji „Kremlin 2” – Irlandia Północna

Co najmniej kilka egzemplarzy transporterów Saracen zostało wykorzystanych na terytorium Irlandii Północnej, po ich zmodyfikowaniu do pełnienia roli pojazdów stricte interwencyjnych, przeznaczonych do rozpędzania demonstracji publicznych za pomocą zainstalowanych armatek wodnych. Trzeba przyznać, że dla kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen, ich służba na terytorium Irlandii Północnej nie była zbyt udana, same pojazdy cieszyły się tutaj zdecydowanie gorszą opinią wśród brytyjskich załóg niż pojazdy FV1611 Humber Pig, z pewnością nie poprawiło jej szereg ciekawych incydentów, gdy irlandzcy demonstranci zdołali unieruchomić te wozy, umieszczając pomiędzy kołami przedniej i środkowej osi pojazdu aluminiowe beczki typu keg.

Pojazd zmodyfikowany do służby ochronnej na lotniskach

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy – Praga-Kbely: Muzeum Lotnictwa

Pewną ciekawostką stanowi tutaj fakt, że bardzo niewielka liczba zastosowanych kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen znalazła się na uzbrojeniu brytyjskiego Royal Air Force (w skrócie: RAF), gdzie m.in.: kilka egzemplarzy tych wozów, które zostały wypożyczone z jednostek BAOR od początku lat 60.-tych XX wieku do końca pierwszej połowy lat 80.-tych ubiegłego wieku, służąc tam do ochrony znajdujących się na terytorium Republiki Federalnej Niemiec brytyjskich baz lotniczych w miejscowościach; Laarbruch, Gruggen i Gutersloh przez wchodzący w skład Pułku RAF – 1. Szwadron Polowy.

Przedział desantowy transportera opancerzonego FV603 Saracen

Z całą pewnością brytyjskie kołowe transportery opancerzone FV603 Saracen odniosły zauważalny sukces eksportowy. Poza brytyjskimi siłami zbrojnymi, wozy te były aktywnie używane przez liniowe jednostki wojskowe, jak i formacje policyjne w kilkunastu państwach na świecie. Wozy typu FV603 Saracen pełniły służbę w siłach zbrojnych Australii (gdzie na początku lat 60.-tych XX wieku 8 egzemplarzy wozów Saracen zostało lokalnie zmodyfikowanych do wersji wozu zabezpieczenia technicznego – WZT), w siłach zbrojnych czy siłach policyjnych: Brunei, Indonezji (część używanych w tym kraju kołowych transporterów opancerzonych FV603 Saracen na początku lat 90.-tych XX wieku została lokalnie zmodernizowana – wozy te otrzymały m.in.: nowe silniki wysokoprężne typu Perkins), Jordanii, Kuwejtu (natomiast na potrzeby tego państwa, została opracowana specjalna wersja kołowego transportera opancerzonego FV603 Saracen z zmodyfikowanym kadłubem, pozbawionym stropu – kadłub otwarty od góry), Libanu, Libii, Nigerii, Kataru, Sri Lanki, Sudanu, Republiki Południowej Afryki, Tajlandii, Ugandy oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

Bibliografia

Michał Buslik, „Wszechstronna czwórka Alvisa” pojazdy rodziny FV600: Saracen Lasamander, Saladin i Stalwart, czasopismo Poligon Ne. 3/2017, Magnum-X, Warszawa
Pojazdy Pancerne od “Little Willie” do Leoparda 2A6, Wydawnictwo AKA, Głuchołazy 2012 rok
https://tanks-encyclopedia.com/coldwar/uk/fv601-saladin/
https://www.keymilitary.com/article/saracen-all-reasons
https://pl.wikipedia.org/wiki/Alvis_Saracen
https://tank-afv.com/coldwar/UK/Alvis_Saracen.php
https://en.wikipedia.org/wiki/Alvis_Saracen