130 mm armata morska B-13

Świnoujście, Fort Gerharda – Muzeum Obrony Wybrzeża

Radziecka armata morska kalibru 130 milimetrów, wprowadzona na uzbrojenie Armii Czerwonej w drugiej połowie lat 30.-tych XX wieku, znajdująca się na uzbrojeniu Związku Radzieckiego oraz niektórych krajów sojuszniczych w tym Polski.

Historia konstrukcji

Pierwsze założenia taktyczno-techniczne dla radzieckich armat kalibru 130 milimetrów typu B-13 obr./wz. 1935 zostały sformułowane jeszcze w listopadzie 1929 roku. Początkowo działa te, niekiedy określane jako „Staliniec”, pierwotnie planowano przeznaczyć dla okrętów podwodnych Floty Radzieckiej, ale ponieważ konstrukcyjnie, okazały się zbyt duże, zdecydowano się na instalację dział na radzieckich niszczycielach. Próby przyzakładowe nowo wyprodukowanych armat kalibru 130 milimetrów prowadzone były w latach 1934-1935, a na uzbrojenie Armii Czerwonej wprowadzono je w 1936 roku. W sumie do końca 1954 roku, łącznie wyprodukowanych zostało 1199 egzemplarzy dział serii B-13 obr./wz. 1935 w różnych wersja. Armaty te były szeroko stosowane w radzieckich bateriach artylerii nadbrzeżnej oraz na okrętach wojennych.

Na radzieckich jednostkach pływających, działa te były instalowane w dwóch wersjach: jednolufowej oraz dwulufowej. W pierwszej wersji (jednolufowej), były one instalowane na radzieckich niszczycielach klasy: Leningrad, gdzie uzbrojenie główne składało się z 5 stanowisk artyleryjskich kalibru 130 milimetrów, niszczyciele klasy Gniewnyj, którego uzbrojenie główne składało się z 4 stanowiska artyleryjskich kalibru 130 milimetrów. Ostatnią klasą były niszczyciele typu Storożewoj, którego uzbrojenie główne składało się z 4 stanowisk artyleryjskich kalibru 130 mm. Natomiast druga, zdwojona (dwulufowa) wersja artyleryjska kalibru 130 milimetrów była instalowana na niszczycielach konstrukcji: Ogniewoj, które posiadały podstawowe uzbrojenie artyleryjskie, złożone z dwóch (podwójnych) stanowisk kalibru 130 milimetrów, natomiast na niszczycielach klasy Skoryj także składało się z dwóch (podwójnych) stanowisk artyleryjskich kalibru 130 milimetrów. W Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej działa kalibru 130 mm na dwulufowych stanowiskach artyleryjskich ulokowane były w wieżach typu B-2-ŁM, gdzie oprócz w jednostkach artylerii nadbrzeżnej, znajdywały się także na wyposażeni, używanych dwóch egzemplarzy przez Polską Marynarkę Wojenną, radzieckich niszczycieli klasy Skoryj, które w Polsce otrzymały nazwy Grom /II/ oraz Wicher /II/. W sumie łącznie siły Polskiej Marynarki Wojennej wykorzystywała łącznie 40 egzemplarzy armaty typu B-13 obr./wz. 1935 kalibru 130 mm i nieco zmodyfikowane działa typu B-13-II obr./wz. 1945, z czego 32 egzemplarzy wersji jednolufowych w BAS (Baterie Artylerii Stałej) i łącznie osiem na wspominanych wyżej niszczycielach w służbie Polskiej Marynarki Wojennej (wersje dwulufowe).

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Świnoujście, Fort Gerharda – Muzeum Obrony Wybrzeża

Armaty, które zostały przeznaczone na uzbrojenie polskich artylerii nadbrzeżnej, zostały przekazane naszemu krajowi w trzech partiach dostaw. Pierwsza partia dostarczonych dział, składała się z 12 dział kalibru 130 milimetrów typu B-13 obr./w. 1935 została odebrana wiosną 1947 roku. Działa te zostały otrzymane w ramach rekompensaty dla naszego kraju za reparacje wojenne. Działa te weszły na wyposażenie pierwszych trzech baterii – 1. BAS (Bateria Artylerii Stałej) – Gdynia, 2. BAS i 3. BAS (później przemianowane na 11. BAS – Gdynia, 13. BAS – Hel oraz 17. BAS – Janogrodu (Międzyzdrojów)). Nieco wcześniej zostały przyjęte od Rosjan dwie wersje szkolnych armat, oznaczone jako B-13 obr./wz. 1943, które trafiły na wyposażenie Baterii Szkolnej, ulokowanej w Gdyni-Redłowie, gdzie szkolenie jednorazowo zawsze przechodziło 60 szkolących się żołnierzy. W lutym 1947 roku rozpoczęto tam prowadzenie 5-miesięcznych kursów dla artylerzystów i dalmierzystów artylerii nadbrzeżnej. Druga partia dział, także licząca 12 egzemplarzy, dotarła do kraju w listopadzie 1949 roku. Teraz były to już zakupione z Związku Radzieckiego działa B-13-II obr./wz. 1945. Weszły one na uzbrojenie trzech kolejnych baterii: 19. BAS – Kołobrzeg, 9. BAS – Ustka i 25. BAS – w Gdańsku Stogach. Ostatnia partia dział, składająca się z 8 egzemplarzy, została zakupiona w 1953 roku i stanowiła ona uzbrojenie dwóch ostatnich baterii nadbrzeżnych z działami B-13-II obr./wz. 1945 kalibru 130 milimetrów – 31. BAS – Ustroń Morski oraz 34. BAS – Rozewie.

W trzech rzutach

Opis konstrukcji

Radziecka armata morska typu B-13 obr./wz. 1935 kalibru 130 mm L/50 miała masę całkowitą sięgającą 13 800 kilogramów, a masa lufa działa ważyła 4795 kilogramów. Bruzdowana część lufy posiadała długość 5200 milimetrów, natomiast część zamkowa (o gładkim przewodzie) posiadała długość 1250 milimetrów. Stosowane rodzaje amunicji (amunicja rozdzielnego ładowania), posiadały pociski następujących typów i masie: przeciwpancerny – o masie 33,5 kilograma, burzący, burząco-odłamkowy i przeciwlotniczy – o masie 33,4 kilograma, oświetlający – o masie 28,5 kilograma, pocisk nurkujący – o masie 32,1 kilograma. Lufa stalowa, gwintowana. Objętość komory nabojowej 17,53 dm³. Zamek śrubowy. Prędkość początkowa pocisku przeciwpancernego wynosiła około 870 metrów na sekundę, prędkość wylotowa pocisku oświetlającego wynosi około 675 metrów na sekundę, a artyleryjskiego pocisku nurkującego – 238 metrów na sekundę. Standardowa jednostka ognia na działo wynosiło 150 sztuk kompletów amunicji, z czego 80 sztuk obejmowały pociski odłamkowo-burzące oraz 10 sztuk pocisków oświetlających. Masa pełnego ładunku miotającego sięgała 11,7 kilogramów, a masa materiału miotającego – zredukowanego tylko 5 kilogramów. Działo posiadało maksymalny kąt podniesienia lufy wynosił 45 stopni, natomiast przy zastosowanej podstawie, w płaszczyźnie poziomej działo obracało się o pełne 360 stopni. Donośność maksymalna działa sięgała 25 715 metrów, a skuteczna – około 19 000 metrów. Szybkostrzelność działa wynosiła 7-8 strzałów na minutę. Wojenny zapas amunicji zmagazynowany na działo wynosił według radzieckich regulaminów 470 sztuk pocisków artyleryjskich oraz ładunków miotających. Żywotność monoblokowej lufy wyposażonej w otwierany ręcznie zamek śrubowy systemu Vickersa oceniana była na około 1100 oddanych wystrzałów. Lufa armaty posiadała wymienną stalową „koszulkę”. Cechą charakterystyczną armat morskich typu B-13 kalibru 130 milimetrów, było zastosowanie całkowicie bezłuskowych ładunków miotających (były one umieszczone w jedwabnych workach). Do prowadzenia strzelań technicznych, do luf wkładano zestawy badawcze z lufami kalibru 45 mm. Na jedną lufę działa przypadał jeden taki zestaw. Jedno działo B-13 jest obsługiwane przez zespół artyleryjski, złożony z 11 żołnierzy. Samo działo jest chronione z przodu, boków oraz od góry przeciwodłamkową stalową maską pancerną o grubości 13 milimetrów, działo, umieszczone w pancernej osłonie o szerokości 2750 milimetrów, wysokości 2.240 milimetrów.

Produkcja luf armatnich kalibru 130 mm

Dane taktyczno-techniczne

Kaliber działa – 130 mm
Długość lufy – 6500 mm (L/50)
Prędkość początkowa pocisku o masie 33,4 kg – 870 m/s
Donośność – maksymalna 25 600 m
Szybkostrzelność – 6-8 strz./min
Kąt ostrzału:
w płaszczyźnie pionowej – do +45 stopni
w płaszczyźnie poziomej – pełne 360 stopni

Wieża B-2LM polskiego niszczyciela Wicher

Służba liniowa

Związek Radziecki

Jedno z dział 130/50 N zdobyte przez Finlandię

Działo B-13 kalibru 130 mm L/50 było standardowym uzbrojeniem najnowszych niszczycieli Związku Radzieckiego podczas II Wojny Światowej i było używane do uzbrojenia niszczycieli budowanych w Związku Radzieckim do 1954 roku. Klasy niszczycieli uzbrojone w działo B-13 kalibru 130 mm L/50 to: Leningrad (projekt 1 i zmodyfikowany projekt 38 klasy Mińsk), Taszkient, Gniewnyj, Soobrazitelnyj, Opytnyj, Ogniewoj i Skoryj. Masowa produkcja działa doprowadziła do wyprodukowania ponad tysiąca dział, a działo było również używane do uzbrojenia mniejszych okrętów wojennych i jako działo nadbrzeżne. Działa nadbrzeżne pozostały w użyciu do upadku Związku Radzieckiego, a w latach 70.-tych XX wieku na Półwyspie Murawjowsko-Amurskim zainstalowano 90 dział w łącznie 20 bateriach artyleryjskich, aby chronić Władywostok przed możliwym atakiem ze strony Chińskiej Republiki Ludowej.

Finlandia

Finlandia zdobyła kilka dział B-13 kalibru 130 mm L/50 podczas bitwy o Hanko. Zdobyte działa były znane w Finlandii jako 130/50N lub 130 mm 50 kaliiperin merikanuuna mallia N (działo nadbrzeżne kalibru 130 mm model N) . Związek Radziecki miał cztery baterie dział B-13 w Hanko, ale zostały one uszkodzone lub wysadzone w powietrze, gdy Rosjanie ewakuowali Hanko. Personelowi artylerii Valtion Tykkitehdas (Państwowa Fabryka Artylerii) i bazy morskiej w Helsinkach udało się naprawić pięć dział. Zdobyto tylko kilkaset sztuk amunicji artyleryjskiej kalibru 130 mm, więc Finowie zaczęli produkować odpowiednią amunicję w kraju. Zdobyta rosyjska amunicja obejmowała nowoczesne pociski odłamkowo-burzące z zapalnikami punktowymi i bazowymi oraz pociski przeciwpancerne, podczas gdy fińska amunicja była starszego typu pociskami odłamkowo-burzącymi. Trzy zdobyte działa były używane przez krótki czas w fortach Pihlajasaari i Miessaari przez Brygadę Nadbrzeżną Uusimaa. Dwa działa służyły do uzbrojenia pomocniczych kanonierek Aunus i Viena.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Warszawa, dawne Muzeum Wojska Polskiego – Numer inwentarzowy: W-79243

Trzy działa zostały przebudowane na działa kolejowe 130/50 NRaut (Raut = rautatietykki, działo kolejowe) w 1964 roku w Batalionie Artylerii Nadbrzeżnej Hanko. Wagon kolejowy został przymocowany do szyn za pomocą zacisków i podparty z boków drewnianymi deskami i belkami nośnymi na poboczach torów. W 1972 roku trzy działa zostały ponownie przebudowane na stacjonarne działa nadbrzeżne i zainstalowane na forcie Glosholma Pułku Artylerii Nadbrzeżnej Suomenlinna. Trzy zapasowe osłony dział zostały wykorzystane na działach 152/46 VLo zainstalowanych w forcie Sommarö na Replocie, a dwie inne osłony dział zostały wykorzystane jako pancerne stanowiska obserwacyjne na poligonach doświadczalnych w Puolustusvoimien Tutkimuskeskus (Ośrodku Badawczym Fińskich Sił Obronnych) i Keuruun Pioneerivarikko (Składzie Inżynieryjnym Keuruu). W latach 80. podjęto próbę przekształcenia amunicji dział 130/50 N na pociski do celów morskich dla dział wieżowych 130 TK, ale projekt się nie powiódł. Trzy działa w Glosholma zostały wycofane ze służby w latach 90.-tych XX wieku, ale pozostawiono je na swoich pozycjach. Dodatkowo dwa zapasowe działa były przechowywane. Jedno działo zostało wystawione w Kuivasaari w 2005 roku. Pochodzenie oznaczenia N (również Nl lub NI) jest niepewne, ale najprawdopodobniej oznaczało Neuvostoliittolainen (Związek Radziecki). W Finlandii działo miało przydomek Nikolajev.

130 mm L/50 B-13 w fińskim Kuivasaari

Pozostałe kraje

Dwa niszczyciele klasy Skoryj przekazano Marynarce Wojennej RP pod koniec lat 50.-tych XX wieku Dodatkowo działa B-13 kal. 130 mm były używane jako działa nadbrzeżne na pozycjach umocnionych na polskim wybrzeżu. Niszczyciele klasy Skoryj sprzedano także Egiptowi (sześć okrętów) i Indonezji (siedem okrętów). [Cztery niszczyciele klasy Gniewny zostały przekazane przez Związek Radziecki Chińskiej Republice Ludowej jako niszczyciele klasy Anszan.

Bibliografia

Jacek Jarosz, 100 lat polskiej artylerii nadbrzeżnej (1920-2020) Tom II, Wydawnictwo Inforteditions, Warszawa 2025 rok
Muzeum Wojska Polskiego, Warszawa
Fort Gerharda – Muzeum Obrony Wybrzeża, Świnoujście
https://tnke.home.pl/bas/Uzbrojenie/b13.htm
Działo kolejowe 130-мм железнодорожная установка Б-57
https://en.wikipedia.org/wiki/130_mm/50_B13_Pattern_1936