800 mm Armata kolejowa 80 cm schwerer Gustav Gerät (Eisenbahn)

Drewno, Muzeum Wojskowo-Historyczne Bundeswehry

80 cm K (E) „Schwerer Gustav” (pot. Dora) to skontrowane w III Rzeszy Niemieckiej działo kolejowe kalibru 802 mm, największe i najbardziej kosztowne działo artyleryjskiej w historii wojskowości.

Historia konstrukcji

Działo kolejowe 80 cm Gerät (E), pokaz dla niemieckich władz

Prace nad Dorą rozpoczęły się w 1935 roku. Ich inicjatorem był niemiecki kanclerz Adolf Hitler. W zakładach Kruppa rozpoczęto w tym roku studia nad możliwością skonstruowania działa o donośności strzału artyleryjskiego wynoszącym 34 – 45 kilometrów, którego pociski byłyby zdolne przebić ściany żelbetowe o grubości 7 metrów i płyty stalowe o grubości ponad 1 metra. Pod kierownictwem szefa działu konstrukcyjnego koncernu Kruppa, profesora doktora inżyniera Ericha Müllera, przeprowadzono obliczenia właściwości balistycznych dział w kalibrach 700 milimetrów, 800 milimetrów oraz 1000 milimetrów. W marcu 1936 roku Hitler wydał polecenie rozpoczęcia prac nad działem, które określano jako Maginot-Linien-Bezwinger. Na początku 1937 roku przedstawiono wojskowym projekt wstępny działa. Został on opracowany w ramach tak zwanego. Sofort-Programm – szybkich prac, zmierzających do opracowania projektów nowoczesnej artylerii kolejowej dla niemieckich wojsk lądowych. Wtedy to opracowano m.in. działa kolejowe o następujących kalibrach: 150 milimetrów, 170 milimetrów, 200 milimetrów, 240 milimetrów, 280 milimetrów. Pierwotne działo kolejowe o kalibrze 800 milimetrów miało być przeznaczone do niszczenia umocnień Linii Maginota. Minęła jednak kampania w Polsce, rozpoczęła się kampania na zachodzie Europy, a przedłużające się prace nad projektem o dużej trudności, bardzo znacząco opóźniły wyprodukowanie tak wielkiego działa kolejowego. Ostatecznie nie użyto go podczas kampanii we Francji w celu przełamania potężnych francuskich umocnień żelbetonowych.

Działo kolejowe 80 cm Gerät (E) „Dora” na stanowisku pod Sewastopolem

Na początku 1941 roku na poligonie w Darłowie (wówczas niemiecki Rügenwalde) Adolf Hitler wziął udział w prezentacji potężnego działa kolejowego 80 cm Kanone 5 (kalibru 800 milimetrów, w niemieckiej nomenklaturze kaliber dział artyleryjskich był podawany w centymetrach). Działo kolejowe było gotowe dopiero w 1942 roku. Było ono prezentem od Gustava Kruppa dla Adolfa Hitlera, który w dowód wdzięczności i na cześć Gustava Kruppa nadał działu nazwę Gustav.

Pierwsze działo zostało nieodpłatnie przekazane Hitlerowi przez właściciela zakładów Gustava Kruppa von Bohlen und Halbach (uroczysta oficjalna ceremonia odbyła się 8 stycznia 1942 roku), natomiast drugi egzemplarz ukończony w maju 1943 roku zakupiono za 7 milionów RM.

Działo kolejowe 80 cm Gerät (E) „Dora” na stanowisku pod Sewastopolem

Prace nad trzecim przeprojektowanym działem „langer Gustav” (kaliber zmniejszony do 520 milimetrów i zwiększona do 43 metrów długość lufy z użyciem pocisku o masie 680 kilogramów z dodatkowym silnikiem rakietowym miały pozwolić uzyskać donośność nawet 190 kilometrów), ostatecznie przerwał alianci nalot z dnia 27 lutego 1943 roku, który zniszczył specjalnie wybudowaną do tego celu halę fabryczną.

Opis konstrukcji

Maksym Gorki I, fort wyłączony z akcji przez pięć pocisków kalibru 800 mm w dniu 17 czerwca 1942 roku

Lufa stalowa, gwintowana zaopatrzona w 96 prawoskrętnych zwojów. Objętość komory nabojowej 361,7 dm³. Zastosowano zamek klinowy o ruchu poziomym. Planowana żywotność lufy wynosiła ok. 100 oddanych wystrzałów.

Jako podwozie działa zastosowano 4 dziesięcioosiowe platformy (po dwie obok siebie przed i za opieranym na podporach centralnym modułem działa) poruszające się po ułożonych równolegle dwóch specjalnie wzmocnionych torach dla wytrzymania nacisku 33,75 tony na oś (stosowane w tych torach szyny także były podwójne, z poprzecznymi usztywnieniami). Montaż działa na stanowisku ogniowym w kształcie łuku odbywał się za pomocą dwóch ciężkich dźwigów budowlanych produkcji zakładów Ardelt Werke (wysokość 17,5 metra, szerokość 14,5 metra, prześwit 14 metrów).

Zniszczona lufa działa kolejowego 80 cm Gerät (E)

Do przetaczania działa podczas zajmowania stanowiska bojowego oraz dla dostarczania energii elektrycznej dla licznych mechanizmów działa służyły po dwie specjalnie opracowane spalinowo-elektryczne lokomotywy typu D 311.

Armata kolejowa Gustav była gigantyczną stalową konstrukcją. Jej transport wymagał rozłożenia działa na części co, podobnie jak jego składanie, trwało około 6 tygodni. Na stanowisku ogniowym, działo poruszało się po dwóch równoległych torach. Były one ułożone w łuk dla zapewnienia możliwości celowania w płaszczyźnie poziomej. Oprócz torów dla samego działa stanowisko posiadało dwa tory zewnętrzne, po których poruszały się dźwigi niezbędne przy jego montażu (wymagał on zaangażowania około 1400 osób – robotników, techników, wartowników). Osłonę przed lotnictwem nieprzyjaciela zapewniał pułk artylerii przeciwlotniczej. Pociski, przewożone na wagonach zaopatrzeniowych, ładowano przy pomocy małego dźwigu i wózków. W związku z dużą masą pocisków (dochodziła do 7,1 tony) i żmudnym procesem ładowania, można było wystrzelić tylko około 2–3 pociski na godzinę. Było to jednak dużo, zważywszy na siłę działania pojedynczego pocisku.

Lokomotywa spalinowo-elektryczna typu D 311

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

Kaliber działa – 802 mm
Masa zestawu:
Masa działa na stanowisku bojowym – 350 000 kilogramów
Masa całkowita działa wraz z lawetą i zespołem platform kolejowych – 1 350 000 kilogramów
Długość zastosowanej lufy – 32 480 milimetrów
Kąty podniesienia uzbrojenia (płaszczyzna pionowa) – od +10 stopni do +65 stopni
Kąt ostrzału w płaszczyźnie poziomej – 0 stopni
Obsługa (wraz z ochroną policyjną i obroną przeciwlotniczą): około 5000 żołnierzy (w tym 500 artylerzystów)

Amunicja burząca 80 cm Sprenggranate

Zastosowana amunicja

Stosowano amunicję rozdzielnego ładowania z głównym ładunkiem miotającym (Hauptkartusche) umieszczonym w stalowej łusce (masa łuski 350 kilogramów, długość 1270 milimetrów, średnica 910 milimetrów, grubość ścianek 5 milimetrów, spłonka pobudzana elektrycznie typu C/12 nA, masa ładunku miotającego 920 kilogramów) oraz dwoma ładunkami dodatkowymi (Vorkartusche 1 oraz Vorkartusche 2) w cylindrycznych workach z materiału (każdy o masie 465 kilogramów i długości 1630 milimetrów dla amunicji przeciwbetonowej oraz masie 535 kilogramów dla amunicji burzącej). Jako ładunek miotający stosowano Gudol R. P.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Niemcy, Drewno, Muzeum Wojskowo-Historyczne Bundeswehry

Amunicja przeciwbetonowa 80 cm Granate Beton

Długość naboju – 6790 milimetrów
Długość pocisku – korpus bez czepca: 2540 milimetrów
Długość czepca balistycznego – 1530 milimetrów
Masa pocisku – około 7100 kilogramów
Masa materiału wybuchowego – 250 kilogramów
Masa ładunku miotającego – 1850 kilogramów
Prędkość wylotowa – 720 metrów na sekundę
Donośność maksymalna – 37 200 metrów

Wielkość pocisku z czepcem i łuski z materiałem miotającym w porównaniu z wielkością normalnego człowieka

Pocisk 80 cm Gr. Be typu AP-HE zaopatrzony w zapalnik denny typu Bd. Z. C/38. W trakcie strzelań poligonowych potwierdzono zdolność przebicia metrowego pancerza ze stali lub siedmiometrowej ściany z żelbetu. Pomimo wszystkich podjętych starań (badania meteorologiczne, kontrola stanu lufy, staranny dobór materiału miotającego, itp.) w warunkach bojowych odnotowano bardzo duży rozrzut pocisków dochodzący do 740 metrów względem przyjętego punktu celowania.

Zamek klinowy działa kolejowego 80 cm Gerät (E)

Amunicja burząca 80 cm Sprenggranate

Długość naboju – 8260 milimetrów
Długość pocisku – 3450 milimetrów
Masa pocisku – około 4800 kilogramów
Masa materiału wybuchowego – 400 kilogramów
Masa ładunku miotającego – 1990 kilogramów
Prędkość wylotowa – 820 metrów na sekundę
Donośność maksymalna – 47 000 metrów

Przygotowanie specjalnego torowiska dla stanowiska ogniowego działa kolejowego 80 cm Gerät (E)

Pocisk 80 cm Sprgr. typu HE zaopatrzony w głowicowy zapalnik uderzeniowy Hbgr Z 40 K oraz zapalnik denny typu Bd. Z. C/38. Po detonacji pocisku w gruncie powstawał krater średnicy 27,5 metra i głębokości 9 metrów. Czas lotu pocisku na maksymalną odległość wynosi 104,5 sekundy.

Zastosowanie w boju

Testy bojowe działa „Dora” odbyły się w 1941 roku: między dniem 10 września, a 6 października na poligonie Hillersleben koło Magdeburda przetestowano lufę na stanowisku testowym, a następnie między dniem 25 listopada, a 5 grudnia na nadmorskim poligonie Rügenwalde badano kompletne działo – wystrzelono wówczas łącznie 18 sztuk pocisków kalibru 800 milimetrów. Między dniem 5 czerwca, a 17 czerwca 1942 roku w ramach dywizjonu schwere Artillerie-Abteilung (E) 672 podczas oblężenia Sewastopolu wystrzelono 48 sztuk pocisków ostrzeliwując 7 wyznaczonych celów (okoliczne forty, skład amunicji i samo miasto).

Latem 1942 roku, podczas chrztu bojowego pod Sewastopolem, pocisk przebił dziesięciometrową warstwę ziemi i strop z żelbetu, po czym eksplodował w podziemnym składzie amunicji. Dora, bo tak nazwała Gustava jego żołnierska obsługa na cześć żony profesora doktora. inżyniera Ericha Müllera (jest to obecnie źródłem rozbieżności co do liczby wyprodukowanych EK 80 cm, gdyż w niemieckich dokumentach Dora była nazwą czwartego z dział, nazywanych po kolei: Anton, Bruno, Cesar i Dora), znajdowała się pod Sewastopolem 14 dni. Wystrzeliła wtedy około 20 sztuk pocisków artyleryjskich. W czasie tych działań nie osiągnięto spodziewanego efektu z uwagi na zbyt duży rozrzut pocisków. Później działo skierowano pod Leningrad, ale nie dotarło ono na planowane stanowisko z powodu kontrofensywy radzieckiej.

Pocisk artyleryjski kalibru 800 mm (bez czepca balistycznego) znaleziona po wojnie na terenie dawnego poligonu artyleryjskiego w okolicach Rügenwalde (dziś Darłowo), eksponowana w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Następnie działo zostało przeniesione z powrotem do Niemiec w celu przeprowadzenia remontu. Jeden z pocisków działa znajduje się na wystawie Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. W rzeczywistości przeciwko powstaniu warszawskiemu użyto 60-cm Karl Gerät 040 – „Ziu”, które na blogu także zostanie opisane.

Działo zostało prawdopodobnie zniszczone, aby zapobiec jego przechwyceniu. Jakiś czas przed 22 kwietnia 1945 jego szczątki odkryto w lesie 15 kilometrów na północ od Auerbach i około 50 kilometrów na południowy zachód od Chemnitz.

Montaż kołyski działa kolejowego 80 cm Gerät (E)

Rozpoczęto także budowę drugiego działa tego typu, ale później prace zarzucono, gdyż na jego wykonanie potrzebne było zbyt dużo stali i siły roboczej. Nieznane są dalsze losy Dory. Po zajęciu Niemiec znajdowano co jakiś czas jej części (głównie w Bawarii), ale nigdy nie odnaleziono całości. Trzecim działem tego typu miała być „Herta”, jednak nigdy nie została zbudowana.

Bibliografia

Skotnicki Mariusz, Działo kolejowe kalibru 800 mm Dora, czasopismo Nowa Technika Wojskowa Nr. 12/1993, Magnum-X, Warszawa
https://en.wikipedia.org/wiki/Schwerer_Gustav
https://www.dws-xip.com/encyklopedia/dzkol80cm-de/