Czołg piechoty A12 Matilda Mk. II

Zachowany czołg piechoty A12 Matilda II w Muzeum Broni Pancernej w Bonington, Wielka Brytania

Przed rozpoczęciem II Wojny Światowej, brytyjska doktryna pancerna była zupełnie niekonsekwentna. Opinie były tam mocno podzielone między zwolennikami różnych teorii, że czołg powinien być bronią przełamującą na polu bitwy, ale raczej w formie jednostki wspierającej oddziały brytyjskiej piechoty. Była też druga grupa, która widziała czołgi, jako wielką masę pancerną, która przełamywała by na wąskim odcinku linię frontu i siała następnie spustoszenie na tyłach jednostek nieprzyjaciela. Był to swoisty konflikt na grupę ludzi, którzy widać doświadczenia, pochodzące z okresu trwania I Wojny Światowej oraz młodszego pokolenia, które widziało broń pancerną jako broń decydującą na lądowym polu bitwy w możliwych, przyszłych konfliktach. Wielka Brytania jako największe imperium kolonialne w historii zdawała sobie także sprawę z potrzeby nadzoru swoich poza morskich posiadłości, w czym najczęściej wystarczały lekkie czołgi czy nawet opancerzone samochody, gdzie w swojej roli sprawdzały się aż nadto. W konsekwencji tego, Wielka Brytania zdecydowała się na stworzenie trzech klas czołgów.

Trochę historii

Prototyp czołgu średniego A7 (1936 rok)

Czołgi lekkie miały pełnić rolę patrolowo-porządkową. Mogły być one także używane w celu prowadzenia rozpoznania podczas trwania lokalnego czy dużego konfliktu, czołgi pościgowe (szybkie/krążownicze) miały być używane do przełamywania linii frontu, zajmowania jak największego terytorium i zadawania dużych strat potencjalnemu przeciwnikowi, a ciężko opancerzone i powolne czołgi piechoty miały być wykorzystywane do przełamywania linii nieprzyjaciela.

Niestety, twórcy tej koncepcji nie zdołali zrozumieć, że czołgi w przyszłych konfliktach miały spełniać zdecydowanie odmienną rolę niż podczas zakończonej już I Wojny Światowej. W krótkim czasie okazało się, że dokładny podział zadań, czasu i przestrzeni pomiędzy trzy tak bardzo odmienne typy czołgów jest po prostu niemożliwy do zrealizowania. Nowoczesne pole walki przyszłości wymagało od brytyjskiej armii użycia czołgu, który jest jednocześnie opancerzony wystarczająco ciężko, aby wspierać brytyjską piechotę w ataku, jednak jednocześnie na tyle szybki i niezawodny technicznie, aby móc prowadzić lotne operacje , takie jak przełamanie linii frontu i pościg za cofającym się nieprzyjacielem. Taki pojazd kilka lat po zakończeniu II Wojny Światowej uzyska miano czołgu uniwersalnego czy podstawowego, który będzie wspierany przez różne pojazdy, takie jak transportery opancerzone przewożone piechoty, wozy inżynieryjne i wozy zabezpieczenia technicznego.

Prototyp Matilda II A12E1

Można się tutaj oczywiście wspierać, czy brytyjska technologia z 1939 roku była na tyle zaawansowana, aby stworzyć namiastkę czołgu podstawowego, ale w praktyce do końca 1943 roku nie było nawet takich prób, ale faktem pozostaje, że Wielka Brytania przystępując do wojny w dniu 3 września 1939 roku, wchodziła do konfliktu z trzema typami czołgów o mocno sztucznie rozdzielonych zasadach działania. Czołgi te często mimo widocznych wad i problemów technicznych z nimi związanych, to jednak powoli przyczyniały się do rozwoju koncepcji oraz budowy nowych pojazdów w armii brytyjskiej, przyczyniając się ostatecznie do zwycięstwa koalicji antyhitlerowskiej w II Wojnie Światowej. W obecnym artykule skupimy się na historii czołgu piechoty A12 Matilda Mk. II.

Historia konstrukcji

Zawieszenie czołgu A12

Należy mieć w pamięci, że w połowie lat 30.-tych XX wieku Brytyjczycy naprawdę podążali większego czołgu niż opisany już tutaj A11 Matilda Mk. I (), czołgu piechoty, wyposażonego w armatę. Projekt nowego czołgu otrzymał oznaczenie A12, a pierwsze prace konstrukcyjnie rozpoczęły się pod koniec 1936 roku, jednak szybko został on storpedowany, że zwyczajowy wykonawca czołgów, czyli zakłady Vickers-Armstrong nie miał już żadnych wolnych mocy przerobowych. Armia musiała znaleźć nowego producenta czołgu, takiego, który byłby zdolny zarówno zaprojektować sam czołg, jak i go produkować seryjnie. Nie będzie zaskoczeniem, że w miarę jak remilitaryzacja nabierała szybkiego tempa, to wybór padł na firmę, która po prostu była tutaj dostępna, a nie na tę, która najlepiej nadawała się do powierzenia jej tego typu zadania. Firmą, która jeszcze miała tutaj wolne moce przerobowe, było Vulcan Foundry, które zostały zlokalizowane między Manchesterem i Liverpoolem. Prace te zostały zlecone w listopadzie 1936 roku.

Projektowanie czołgu zostało przeprowadzone przez firmę, która na początku była tutaj w stanie znaleźć jedynie dwóch kreślarzy do zaprojektowania rysunku technicznego czołgu, który jednak później udało im się zwiększyć tę liczbę do łącznie 8 osób. Projektowanie samego czołgu od podstaw przekracza możliwości większości firm, niezależnie od ich kompetencji inżynieryjnych, dlatego też można śmiało stwierdzić, że sam czołg powstał w praktyce dzięki wielkiemu wsparciu i pomocy Rady Mechanizacji. Mimo wielu tych przeszkód, egzemplarz prototypowy, który popularnie był określany jako Matilda Senior i został zaprojektowany i skonstruowany z miękkiej stali w mniej niż rok (co było nie małym osiągnięciem), a jego pierwsze testy drogowe rozpoczęły się na początku wiosny 1938 roku. Zwyczajem w tamtych czasach był fakt, że najpierw powstawała spora część czołg, z której to dopiero tworzono pierwsze szkice projektowe prototypu. Pomimo, jak by się miało wydawać, idealnego przepisu na katastrofę, to szybko okazało się, że sam czołg jest bardzo solidnym projektem i przed dopuszczeniem go do produkcji seryjnej, to wymagał on tylko drobnych modyfikacji. Jednak szybko okazało się, że firma Vulcan nie była w stanie dostatecznie szybko wyprodukować odpowiedniej liczby czołgów do przeprowadzenia testów w jednostkach, dlatego też do jego produkcji zaproszono dodatkowo pięc innych firm. Były to: Ruston & Hornsby, the London Midland & Scottish Railway, John Fowlers, North British Locomotives oraz Harland & Wolff. Ostatecznie produkcja seryjna zakończyła się na zbudowaniu 2920 egzemplarzy czołgów rodziny A12, a ich produkcja zakończyła się dopiero w sierpniu 1943 roku, przy czym ostatnie już wtedy produkowane egzemplarze tego czołgu, konstrukcyjnie już przestarzałego, były wysyłane do Australii Około 400 egzemplarzy), które służyły tam do końca 1955 roku, oraz w ramach programu Lend-Lease do Związku Radzieckiego w liczbie lekko ponad 9000 egzemplarzy z około 1000 sztuk, które zostały tam wysłane.

Czołg piechoty (A12) Matilda II Mk.I, przedseryjny, „Gamecock”, 7. Pułk Piechoty (RTR), 1. Brygada Pancerna, Brytyjskie Siły Ekspedycyjne (BEF), zachodnia Belgia, maj 1940 roku. Jest to wczesna „długa” wersja, wyposażona w ogon przecinający okopy, tłumiki i współosiowy karabin maszynowy Vickers, chroniony dużym, pancernym jarzmem

Opis konstrukcji

Czołg piechoty Matilda Mk. II miał klasyczny układ konstrukcyjny: przedział kierowania z przodu, bojowy pośrodku i z tyłu przedział napędowy (silnikowy). Nad przedziałem bojowym znajdowała się odlewana wieża o grubości pancerza do 75 mm i 20 mm na stropie. Wieża była obracana hydraulicznie (pełny obrót wieży trwał 18 sekund) lub ręcznie. Kadłub był wykonany z elementów odlewanych ze stali pancernej oraz płyt walcowanych (płyty boczne), które były łączone śrubami. Grubość pancerza wynosiła: przód 47–78 mm, boki 55 mm–70 mm, tył 20 mm–55 mm, dno 13 mm–25 mm, strop 10 mm–20 mm. Z boku znajdowały się płyty o grubości 25 mm chroniące elementy układu jezdnego.

Czołg piechoty Mk II Matilda II należący do 7. Królewskiego Pułku Pancernego podczas trwania operacji Compass w Afryce Północnej (19 grudnia 1940 roku)

Zawieszenie czołgu było wzorowane na opracowanym przez Vickersa zawieszeniu dla czołgu Medium Mark C. Ten typ czołgu był przeznaczony dla Japonii, stąd nazwa dla tego typu zawieszenia – typ japoński (z języka angielskiego: Japanese Type). Podwozie składało się z każdej strony z dziesięciu kół jezdnych o małej średnicy połączonych parami w wózki. Koła były połączone w wózki poziomymi amortyzatorami ze sprężynami spiralnymi. Z przodu było dodatkowe większe koło prowadzące gąsienice. Wczesne wersje (Matilda II Mk. I i Matilda II Mk. II) miały sześć kół podtrzymujących, które później zastąpiono stalowymi prowadnicami. Koło napinające znajdowało się z przodu kadłuba, a z tyłu kadłuba koło napędowe.

Załoga czołgu składała się z czterech ludzi. Centralnie z przodu kadłuba zajmował miejsce kierowca, który miał właz otwierany poprzez przesunięcie go po prowadnicach do tyłu. Właz mógł być otwierany tylko przy wychyleniu wieży. Kierowca dysponował dodatkowym włącznikiem obrotu wieży, który działał przy włączonym silniku. W wieży zajmowali miejsca: po lewej stronie celowniczy, za nim dowódca pod wieżyczką dowódcy przykrytą dwuczęściowym włazem, a z prawej strony ładowniczy dysponujący jednoczęściowym, prostokątnym włazem.

Czołg piechoty (A12) Matilda II Mk. I, „Good Luck”, 7. Pułk Piechoty (RTR), 1. Brygada Pancerna, Brytyjskie Siły Ekspedycyjne (BEF). Nazwa „Good Luck” nie była wierna swojej załodze. Wybuchł po bezpośrednim trafieniu w przedni kadłub z niemieckiego działa przeciwlotniczego 88 mm, podczas kontrataku pod Arras, 21 maja 1940 roku

Kierowca dysponował szczeliną obserwacyjną osłoniętą wkładką ze szkła pancernego i opuszczaną pancerną osłoną oraz peryskopem typu Mk. IV. Dowódca czołgu dysponował wieżyczką, która jednak nie miała bocznych szczelin obserwacyjnych. Dowódca i celowniczy do obserwacji terenu mieli peryskopy odwracalne typu Mk. IV. Ładowniczy dysponował szczeliną obserwacyjną z boku wieży. W czołgu zamontowano celownik teleskopowy typu No. 30 lub No. 24B z 1,9 powiększeniem.

Wybór stosowanego do przyszłego czołgu A12 uzbrojenia – Matilda Mk. II był dość dziwny, jeśli myślimy o nim nadal jak o czołgu wsparcia piechoty. Czołg ten został wyposażony w armatę przeciwpancerną 2-funtową (kalibru 40 mm), wówczas wyśmienitą broń, najlepsze działo przeciwpancerne w British Army, zdolne do obrony brytyjskich piechurów, w praktyce przed wszystkimi wówczas produkowanymi na świecie czołgami, do którego w praktyce nie używano naboi z pociskami odłamkowo-burzącymi (stworzono taką amunicję, ale szybko okazało się, że pociski te miały relatywnie bardzo niewielką zdolność do reakcji przez bardzo małe ładunki wybuchowe i ni były one dostarczane do jednostek pancernych), przez co jako czołg piechoty, mający wspierać piechotę w działaniu, brakiem tego typu amunicji nie mógł dać im odpowiedniego wsparcia, zwłaszcza podczas szturmów na bronione obiekty ufortyfikowane. Niektóre czołgi były przydzielane jako pojazdy bliskiego wsparcia piechoty, a w ich jarzmach zamiast przeciwpancernej armaty 2-funtowej, montowano lekką, krótkolufową haubicę kalibru 3-cali (76,2 mm), zaprojektowaną tak, aby można było ją montować dosłownie w tym samym łożu. Tego typu czołgi były już odpowiednio wyposażone dla bliskiego wsparcia szturmującej piechoty, a według ówczesnej brytyjskiej doktryny, 1/3 zapasy przewożonej we wnętrzu amunicji działowej były do naboje z pociskami dymnymi, które pozwalały na stawianie zasłony dymnej dla atakującej brytyjskiej piechoty. Jednakże takie działa dla czołgów A12 otrzymały tylko pojazdy ze Szwadronu Sztabowego (Squadron Headquarters), a nie liniowe oddziały frontowe.

Czołg Mk II Matilda Griffin z Malta Tanks w kamuflażu tzw. Stone Wall – Malta, maj 1942 roku

Całe uzbrojenie Matildy było montowane w wieży. Czołg był uzbrojony w półautomatyczną 2-funtową armatę OQF Mk. IX lub Mk. X kalibru 40 mm o długości lufy 50 kalibrów. Lufa pochylała się w pionie w zakresie od -15 stopni do +20 stopni. Zapas amunicji do armaty wynosił 93 sztuki. Były to pociski przeciwpancerne (AP) i podkalibrowe (APCBC). Czołgi Matilda CS były uzbrojone w 3-calową haubicę OQF Mk. I lub Mk. IA kalibru 76,2 mm i długości lufy 25 kalibrów. Stosowano pociski odłamkowe i dymne. W pierwszej wersji pojazdu Mk. II Matilda I z armatą sprzężony był karabin maszynowy Vickers kalibru 7,7 mm chłodzony wodą. W późniejszych wersjach został on zastąpiony karabinem maszynowym Besa kalibru 7,92 mm. Zapas amunicji wynosił 2925 sztuk naboi (13 taśm) lub 3150 sztuk naboi (14 taśm). Na wieżyczce dowódcy znajdował się uchwyt typu Lakeman do strzelań przeciwlotniczych, do którego montowano karabin maszynowy Bren kalibru 7,7 mm przewożony we wnętrzu czołgu. Zapas amunicji wynosił 600 nabojów. Na wieży były też zamontowane dwie wyrzutnie granatów dymnych kalibru 101,6 mm.

Czołg piechoty A12 był dodatkowo wyposażony w sprzężony z działem karabin maszynowy Vickersa kalibru 7,7 mm, (później zmieniony na podstawowy karabin maszynowy, używany w brytyjskich czołgach w okresie II Wojny Światowej – karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm), a chociaż brytyjscy decydenci wojskowi chcieli zamontować drugi karabin maszynowy na przedzie kadłuba, to nie było już tam miejsca dla niego i strzelca. Stało się tak, że firma Vulcan otrzymała instrukcję, aby przód nowego czołgu był identycznie wzbudzający zachwyt jak czołg średni konstrukcji Christie, ze stanowiskiem kierowcy, dosłownie ulokowanym w osi wzdłużnej kadłuba, co nie umożliwiało umieszczenie dodatkowego członka załogi, ulokowanego tuż obok kierowcy wozu. Wykonana metodą odlewania wieża czołgu mieściła w sobie stanowiska dla trzech pozostałych członków załogi – dowódcy, celowniczego oraz ładowniczego, który pełnił również funkcję radiooperatora. Chociaż umieszczenie we wnętrzu wieży trzech stanowisk było jak najbardziej rozsądnym rozwiązaniem, ponieważ dowódca czołgu był jak najmniej obciążony innymi funkcjami niż przede wszystkim dowodzeniem czołgiem, jak i obserwacją pola walki, to jednak nie ukrywajmy, że w jego wnętrzu było naprawdę niewiele miejsca i załoga tam pracowała w naprawdę wielkiej ciasnocie. Wszystkie czołgi te zostały wyposażone w radiostacje pokładowe typu No. 11, później zastąpione przez modele No. 19 o zasięgu na fonii: 1,5 kilometrów oraz maksymalnie do 15 kilometrów przy zastosowaniu klucza, która jednak zabierała dodatkowe miejsce w samej wieży, choć była oczywiście ona bardzo ważna.

Czołg piechoty Matilda IIA Mark II, Libia, 1941 roku (jeden z pierwszych dostarczonych z nowym kompaktowym karabinem maszynowym Besa, bez jarzma). Jest to pojazd z Pierwszej Dywizji Pancernej, niebieski romb identyfikuje go jako czołg majora młodszego pułku

Natomiast, jeżeli chodzi o zastosowany dla czołgu A12 napęd (czołgi te zapisały się w historii przede wszystkim pod nazwą Matilda II), to nie mogło być tutaj mowy o skonstruowaniu takiego napędu przez brytyjską firmę Vulcan Foundry, która tak naprawdę przed zaprojektowaniem czołgu A12 zajmowała się tylko produkcją lokomotyw parowych i miała zerowe doświadczenie w konstruowaniu silników spalinowych z systemem wewnętrznego spalania. Aby zaprojektować odpowiedni napęd dla ważącego nieco ponad 26 000 kilogramów czołgu, z czego około 14 000 kg przypadało na samo opancerzenie, to zdecydowano się na zastosowanie nieco nowatorskiego rozwiązanie: zdecydowano się na wykorzystanie dwóch silników już istniejącej konstrukcji, sprzężonych ze sobą, co miało zaowocować ich zdwojoną mocą (podobnie skomplikowane i trudne do kontrolowania rozwiązanie zostało wprowadzone pod koniec trwania I Wojny Światowej w czołgu lekkim Whippet). Początkowo w tym celu wykorzystano silniki wysokoprężne typu AEC – co dla armii, która była już mocno przyzwyczajona do korzystania przede wszystkim z silników benzynowych, dużym udziwnieniem, silniki te były oryginalnie stworzone dla miejskich autobusów. Każdy z nich dostarczał moc 87 KM. Aby pozbyć się trudności z kierowaniem wozem, mocno zaobserwowanym w czołgu lekkim Whippet, silniki te były połączone za pomocą bardzo popularnej wówczas 6-biegową skrzynią przekładniową. Zastosowanie tego rozwiązania dawało wystarczającą moc, aby czołg mógł się rozpędzić do prędkości 15 MPH (mila na godzinę), co dawało prędkość 24 km/h, to utrzymanie tego systemu w sprawności technicznej było często skomplikowane. Wypróbowywano różne kombinacje silników, z różnym uzbrojeniem dla wozów o odmiennej numeracji, z celu ich rozpoznania w poszczególnych wersjach. Ogółem utworzono 5 podstawowych wersji czołgu piechoty Matilda II:

• Czołg piechoty A12 Mk. II (Matilda II Mk. I) – wóz uzbrojony w karabin maszynowy Vickers kalibru 7,7 mm sprzężony z armatą kalibru 40 mm, napędzany silnikami wysokoprężnymi, 6-cylindrowe, rzędowe, 4-suwowe o pojemności 4250 cm³ typu AEC 183/184.

Matilda-Scorpion – Afryka Północna, listopad 1942 roku

• Czołg piechoty A12 Mk. II (Matilda II Mk. II) – wóz uzbrojony w karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm sprzężony z armatą kalibru 40 mm, napędzany silnikami wysokoprężnymi o pojemności 6750 cm³ typu AEC 183/184.

• Czołg piechoty A12 Mk. IIA* (Matilda II Mk. III) – wóz uzbrojony w karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm sprzężony z armatą kalibru 40 mm, napędzany silnikami wysokoprężnymi typu Leyland 148/149 o mocy 95 KM każdy lub silnikami wysokoprężnymi typu Leyland 164/165 o tej samej mocy.

Matilda IIA Mk. III, Libia, jesień 1941 roku. Jest to czołg z 7. RTR, białe i czerwone oznaczenia identyfikują Królewski Korpus Pancerny. Trójkolorowy wzór z prostymi separacjami stał się obowiązkowy. Takie schematy, dostosowane do walki na pustyni, przyjęto po testach zakłóceń wizualnych

• Czołg piechoty A12 Mk. II (Matlda II Mk. IV) – wóz uzbrojony w karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm sprzężony z armatą kalibru 40 mm, napędzany silnikami wysokoprężnymi typu Leyland 170/171 o mocy 95 KM każdy z sztywniejszym mocowaniem silników i powiększonymi bakami dla oleju napędowego.

• Czołg piechoty A12 Mk. II (Matlda II Mk. V) – wóz uzbrojony w karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm sprzężony z armatą kalibru 40 mm, napędzany silnikami wysokoprężnymi typu Leyland 170/171 o mocy 95 KM każdy z sztywniejszym mocowaniem silników i powiększonymi bakami dla oleju napędowego oraz pneumatycznym wspomaganiem dla kierowcy wozu.

Matilda AMRA – Afryka Północna, sierpień 1942 roku

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

• Państwo – Wielka Brytania

• Producent wozu –

• Typ pojazdu – czołg piechoty

• Trakcja wozu – gąsienicowa

• Załoga wozu – 4 żołnierzy (dowódca, działonowy, ładowniczy-radiotelegrafista, kierowca

• Egzemplarze prototypowe – 1938 rok

• Produkcja seryjna – lata 1938-1943

• Egzemplarze wyprodukowane – 2920 maszyn

Warianty specjalistyczne

• Matilda CDL (CDL – Canal Defence Light) – czołg wyposażony w silny reflektor łukowy zamontowany w wieży o grubości pancerza 65 mm i specjalnej konstrukcji. W wieży po lewej stronie zajmował miejsce operator reflektora obsługujący również karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm. Z prawej strony umieszczono lampę łukową, której światło za pomocą układu luster było kierowane do pionowej szczeliny. Szczelina była chroniona żaluzją, którą można było również wywoływać efekt migotania światła. Światło dawało wiązkę oślepiającą przeciwnika o szerokości 300 metrów, wysokości 30 metrów i odległości do 900 metrów. Drugim członkiem załogi był kierowca obsługujący również radiostację. Przebudowano do 300 egzemplarzy pojazdów. Były na wyposażeniu 1. i 32. Brygady Czołgów oraz 42. RTR w Afryce. Prawdopodobnie nigdy nie były użyte bojowo. Służyły tylko do szkolenia. Później zastąpione przez czołgi średnie M3 Grant CDL.

Infanterie-Kampfpanzer Mark II 748(e), Libia, początek 1942 roku. Infanterie-Kampfpanzer Mark II 748(e) (zdobyty Matilda), 8. Pułk Pancerny, 15. Dywizja Pancerna, Libia, 1942 rok

• Matilda Crane – czołg wyposażony w dźwig o udźwigu 5 ton służący do wymiany wież na czołgach będących na wyposażeniu oddziałów CDL. Wymieniano wieże z reflektorami na standardowe i odwrotnie.

• Matilda AMRA – czołg z trałem naciskowym AMRA (Anti-Mine Roller Attachment). Trał składał się z czterech walców zamontowanych na ramie. W momencie najechania walcem na minę następowała eksplozja, która jednocześnie niszczyła walec. Dlatego trały tego typu służyły tylko do wykrywania pola minowego. Do rozminowania służyły inne czołgi wyposażone w ładunki wybuchowe. Wyprodukowano 140 egzemplarzy trałów AMRA, 100 zostało wysłanych do jednostek bojowych.

Czołg piechoty Mk. II Matilda w Związku Radzieckim

• Matilda Carrot – czołg wyposażony w ładunek wybuchowy umieszczony z przodu trału, który był umieszczany na polu minowym, a następnie zdalnie odpalany niszcząc w ten sposób miny.

• Matilda Scorpion – czołg z trałem łańcuchowym. Na obracającym się walcu montowane były łańcuchy z obciążnikami. Walec był zamontowany przy pomocy ramy do czołgu. Napęd walca stanowił silnik Ford V8 umieszczony w specjalnej metalowej skrzyni umieszczonej po prawej stronie czołgu, gdzie zajmował również miejsce dodatkowy członek załogi operujący trałem. Czołgi były pozbawione wieży. Pojazdy oznaczono jako Matilda Scorpion Mk. I. Do takiego standardu przebudowano w Egipcie latem 1942 roku 24 pojazdy, które wzięły udział w drugiej bitwie pod El Alamein. Jesienią 1942 roku przebudowano kolejne 32 czołgi, zachowując oryginalne wieże oraz dokonując dalszych ulepszeń. Pojazdy oznaczone jako Mk. II wzięły udział w marcu 1943 roku w walkach o linię obronną Mareth.

Matilda IIA Mk. III na Malcie, 1942 rok. Czołgi te miały unikalne malowanie z dużymi piaskowymi plamami na oliwkowo-zielonym kolorze fabrycznym. Najbardziej znanym jest „Griffin” z 4. Samodzielnego Plutonu Pancernego Eskadry Pancernej Malta (RTR)

• Matilda Baron – czołg z trałem łańcuchowym opracowany w firmie AEC. W wersji Mk. I (prototyp) walec był napędzany silnikiem Chrysler, a w kolejnej wersji Mk. II silnikiem Bedford. W obu wersjach silniki były umieszczone po prawej stronie w pancernej osłonie. Obie wersje miały standardowe wieże. Wersja Mk. III była pozbawiona wieży, a miała specjalną nadbudówkę. Walec był napędzany przez dwa silniki Bedford znajdujące się w specjalnych metalowych obudowach po obu stronach czołgu. Powstała również nieznacznie zmodyfikowana wersja Mk. IIIA. Przebudową czołgów do standardu Baron zajmowały się zakłady Curran Brothers z Cardiff. Przebudowano 60 egzemplarzy czołgów, które służyły na Wyspach Brytyjskich do szkolenia.

• Matilda Frog – wersja australijska, czołg z miotaczem ognia zamontowanym w miejsce armaty. „Strzał” mieszanki zapalającej odbywał się pod wpływem sprężonego powietrza. Zasięg skuteczny „strzału” to około 100 metrów, kolejny „strzał” był możliwy po 20–30 sekundach potrzebnych na naładowanie pojemnika ze sprężonym powietrzem. Załoga czołgu składała się z dowódcy obsługującego miotacz ognia i karabin maszynowy Besa kalibru 7,92 mm oraz kierowcy pojazdu. Przebudowano 25 egzemplarzy pojazdów, które były użyte z powodzeniem przez Australijczyków w 1945 roku w czasie walk z Japończykami.

• Matilda Murray – wersja australijska, czołg z miotaczem ognia. W pojeździe tym wyeliminowano wady poprzedniej wersji wozu z miotaczem ognia. Do wyrzutu mieszanki zapalającej użyto ładunku prochowego (pironaboje), co zwiększyło szybkostrzelność. Powiększono też zbiornik na mieszankę zapalająca. W związku z końcem wojny pojazdy nie były użyte bojowo.

• Matilda Projector (Hedgehog) – wersja australijska, czołg z wyrzutnią Projector No. 1 Mark I bomb głębinowych Hedgehog. Siedmioprowadnicowa, opancerzona wyrzutnia była montowana na osłonie silnika. Pojazd miał służyć do niszczenia umocnień polowych. Broń miała donośność do 300 metrów. Celowanie odbywało się przez regulację kąta podniesienia (do 45 stopni). Przebudowano 6 pojazdów. W związku z kapitulacją Japonii czołgi tej wersji nie wzięły udziału w walkach.

Matilda IIA Mk. IV z charakterystycznym, plamistym kamuflażem, nawiązującym do barw „Malta” widocznych powyżej. Pojazd ten został sfotografowany podczas holowania rozbitego kadłuba czołgu Boston, prawdopodobnie między Egiptem a Libią. Wiele Matild zostało utraconych podczas bitwy o Gazalę, operacji Crusader i pierwszej bitwy pod El Alamein

• Matilda Dozer – wersja australijska, czołg-buldożer wyposażony w lemiesz Britstand. Montowano dwa rodzaje lemiesza No. 1 Mark I unoszony przy pomocy stalowych lin i No. 3 Mark I unoszony hydraulicznie. Pojazdy były używane przez Australijczyków w walkach z Japończykami m.in. na Balikpapanie. Czołgi były mocno przeciążone, co powodowało, że pojazdy często grzęzły. Dodatkowo lemiesz zasłaniał widok kierowcy, co utrudniało kierowanie pojazdem.

• Matilda Inglis Bridge (Restive) – czołg przystosowany do ustawiania mostu saperskiego typu Inglis.

Matilda CDL w Bovington Tank Museum

• Matilda Trench Crossing Device – czołg wyposażony w rampy układane w wykopach. Rampy były zamontowane przed czołgiem na wózkach pochodzących z podwozia transportera Universal Carrier. Pojazdy tak wyposażone użyto w czasie szturmu Bardiji.

• Matilda Carpet – czołg wyposażony z przodu w bęben, na którym znajdowały się nawinięte maty. Mata była rozwijana przed czołgiem i układana na zasiekach umożliwiając pokonywanie ich przez piechotę.

Czołg piechoty Mark II Matilda z 38. Brygady Pancernej, front południowo-zachodni, maj 1942 roku. Związek Radziecki otrzymał 908 egzemplarzy czołgów Matilda II w ramach programu Lend-Lease, spośród 1048 wysłanych (spowodowały to straty konwojów arktycznych, płynących z Wielkiej Brytanii do Murmańska)

• Matilda Fascine – czołg wyposażony w belę faszyny zamontowaną po lewej stronie pojazdu. Faszyna służyła do zasypywania rowów, okopów i innych przeszkód terenowych.

• Matilda Bangalore – czołg użyty do prób z odpalaniem ładunków wydłużonych typu Bangalore służący do wykonywania przejść w polach minowych.

Matilda Baron – Wielka Brytania, sierpień 1943 roku

• Matilda Black Prince – czołg bezzałogowy wyposażony w urządzenia do zdalnego kierowania pojazdem przy pomocy fal radiowych. Pojazdy miały służyć jako czołgi-cele, czołgi przenoszące ładunki wybuchowe i czołgi demaskujące stanowiska ogniowe poprzez skupianie na sobie ognia przeciwnika.

• Wersje z ulepszonym uzbrojeniem:

Rosyjski czołg Mark IV z programu Lend-Lease, z tymczasową zmywalną białą farbą, sektor Leningrad. Zima [przełomu lat 1942/1943

• Matilda 6.-pdr – czołg wyposażony w wieżę pochodzącą z czołgu A24 uzbrojoną w armatę 6-funtową kalibru 57 milimetrów. Powstał prawdopodobnie jeden prototyp w połowie 1942 roku.

• Matilda ZiS-5 – czołg opracowany w Związku Radzieckim wariant z 76-milimetrową armatą ZiS-5, nie wprowadzony do czynnej służby.

Australijska Matilda w wersji CS – Tarakan, maj 1945 roku

Służba liniowa i bojowa

Wielka Brytania

Francja, 1940 rok

Matilda CDL z 49. Pułku Piechoty Pancernej (RTR) – 35. Brygady Pancernej, północno-wschodnia Francja, wrzesień 1944 roku. CDL (Canal Defence Light) została wyposażona w nową wieżę z potężnym reflektorem łukowym z włókna węglowego, przeznaczonym do operacji nocnych. Służyła podczas forsowania Renu

Pierwsze czołgi piechoty Matilda Mk. II trafiły do 7. Królewskiego Pułku Czołgów (7. RTR – Royal Tank Regiment), który wraz z 4. i 8. pułkiem (RTR) wyposażonym w czołgi Mk. I tworzyły 1. Brygadę Czołgów Armii (1st Army Tank Brigade). Produkcja czołgów postępowała bardzo powoli. W momencie, kiedy Brytyjczycy organizowali siły ekspedycyjne w skład których weszła brygada czołgów 7. RTR, miał na wyposażeniu tylko 23 czołgi Mk. II, a 4. RTR posiadał tylko czołgi piechoty Matilda Mk. I.

Debiut bojowy Matildy Senior nastąpił w czasie kampanii francuskiej, w dniu 21 maja 1940 roku w bitwie pod Arras. W ataku wzięło udział 85 czołgów brytyjskich z 4. RTR – 35 Mk. I, 4 lekkie Mk. VI oraz z 7. RTR – 23 czołgi Mk. I, 16 czołgów Mk. II i 7 czołgów Mk. VI. 7 czołgów piechoty Mk. II 7. pułku przydzielono na czas bitwy do 4. RTR. Niemieckie armaty przeciwpancerne 3,7 cm (kaliber 37 mm) PaK 35/36 były zupełnie nieskuteczne przeciwko brytyjskim czołgom. Dopiero użycie 88-milimetrowych armat przeciwlotniczych i haubic strzelających na wprost oraz wsparcie lotnicze pozwoliło zatrzymać atak brytyjskich czołgów. Brytyjczycy stracili wszystkie biorące udział w bitwie czołgi Mk. II i 39 czołgów Mk. I. Pozostałe czołgi zostały porzucone przed ewakuacją z plaż Dunkierki.

Czołg Matilda II w drodze do Tobruku, z widoczną włoską flagą, 24 stycznia 1941 roku, w trakcie operacji Compass

Afryka Północna, lata 1940–1942

Już w końcu września 1940 roku wylądował w Afryce 7. RTR mający na wyposażeniu 48 egzemplarzy czołgów Matilda Mk. II. Czołgi Mk. II zadebiutowały w Afryce w czasie operacji Compass. Chrzest bojowy miał miejsce w dniu 9 grudnia 1940 roku w czasie ataku na fort Nibeiwa. Brytyjskie armaty 2-funtowe okazały się bardzo skuteczne przeciwko włoskim czołgom lekkim M11/39, które były zupełnie bezradne wobec pancerzy Matild. Po krótkiej walce zostały zniszczone wszystkie 23 pojazdy włoskie. Do walki z brytyjskimi czołgami Włosi użyli 47-milimetrowych armat przeciwpancernych i 75-milimetrowych armat piechoty. W ten sposób wyłączyli z walki 22 pojazdy Mk. II, ale ostatecznie tylko 7 czołgów zostało zniszczonych. Matildy Mk. II wzięły udział w kolejnych walkach o Tummar, a w dniu 4 stycznia 1941 roku w ataku na Bardiję. Znów czołgi brytyjskie okazały się bardzo skuteczne. Po bitwie dowódca australijskiej 6. Dywizji Piechoty generał Iven Mackay powiedział: „…jeden czołg „Matilda” jest więcej wart niż batalion piechoty…”

Matilda II Mk. V z 2/9 Pułku Pancernego ANZAC w bitwie pod Tarakan, Borneo, maj 1945 roku

Po sukcesach w walce z Włochami, czołgi piechoty Matilda Mk. II otrzymała przydomek „Królowej Pustyni” (Queen of the Desert).

W lutym 1941 roku do Afryki Północnej przybyły pierwsze jednostki wchodzące w skład Afrika Korps. Do pierwszego starcia między Matildami Mk. II i niemieckimi czołgami doszło podczas bitwy o Tobruk. Do Tobruku przesłano Szwadron „D” z 7. RTR liczący 18 czołgów Mk. II. Czołgi okopano i używano przede wszystkim jako nieruchomych punktów ogniowych. Podczas jednego ze starć czołgiści 7. RTR zniszczyli 9 czołgów średnich Panzerkampfwagen III oraz 3 czołgi lekkie Panzerkampfwagen II za cenę straconych 3 pojazdów własnych. Do kolejnych starć doszło w czasie operacji Brevity, w której wzięły udział 24 czołgi Matilda Mk. II z 4. RTR. W czasie zmagań Brytyjczycy ponieśli ciężkie straty przede wszystkim od armat przeciwlotniczych kalibru 88 mm. W czasie jednego ze starć, gdy niemieckie czołgi pozorujące atak zaczęły się wycofywać, Brytyjczycy wykonali kontratak siłami Szwadronu „C” 4. RTR. Matildy wyjechały prosto pod lufy baterii dział przeciwlotniczych (Flakgruppe Heckt), które w krótkim czasie zniszczyły 11 pojazdów. W wyniku poniesionych strat konieczne stały się uzupełnienia. Do końca maja 1941 roku Brytyjczycy przerzucili do Afryki m.in. 135 egzemplarzy czołgów Mk. II Matilda. Przybyłe pojazdy pozwoliły na uzupełnienie stanów w 4. RTR i 7. RTR tworzących 4. Brygadę Pancerną 7. Dywizji Pancernej. Kolejna operacja brytyjska – Battleaxe, w której wzięły udział Matildy, skończyła się również niepowodzeniem. Tym razem straty były szczególnie duże, bo utracono bezpowrotnie 64 czołgi Mk. II i znów bardzo skuteczne przeciw brytyjskim czołgom były 88-milimetrowe armaty przeciwlotnicze. Z ostatniej porażki wyciągnięto wnioski i przeorganizowano jednostki mające na wyposażeniu czołgi piechoty. Użycie powolnych Mk. II do zadań, które stawiano przed czołgami szybkimi było błędem. Postanowiono użyć Matild do zadań, do jakich były stworzone, czyli wspierania piechoty. Pułki 4. RTR i 7. RTR zostały najpierw odesłane do Wielkiej Brytanii, a następnie wraz z 1. RTR utworzyły 32. Brygadę Czołgów i zostały skierowane do Tobruku.

W rozpoczętej w listopadzie 1941 roku zwycięskiej operacji Crusader, gdzie nie zabrakło oczywiście Matild Mk. II. Działały one w ramach 32. Brygady Czołgów oraz 1. Brygady Czołgów Armii. W tej ostatniej znalazły się również nowe czołgi piechoty Mk. III Valentine. Matildy Mk. II z 32. Brygady wzięły udział w uderzeniu wojsk alianckich wychodzącym z oblężonego Tobruku. Natomiast czołgi 1. Brygady wspierały oddziały próbujące rozerwać pierścień okrążenia wokół miasta. W maju i czerwcu 1942 roku w czasie walk obronnych pod Gazalą 1. Brygada miała na wyposażeniu 114 egzemplarzy czołgów Mk III. Valentine i 52 czołgi Mk. II Matilda, a 32. Brygada 58 czołgów Matilda i 52 czołgi Valentine. Czołgi piechoty zamierzano używać do typowo defensywnych zadań. Mimo to początkowo Matildy i Valentine’y stoczyły zwycięski bój pod Bir el Hamat z czołgami włoskimi ze 132. Dywizji Pancernej Ariete. Równie dobrze spisywało się w obronie 8 czołgów Matilda Mk. II wspierając 150. Brygadę Piechoty na pozycji zwanej Knigtsbridge. Obrońcy zdołali 30 maja zniszczyć 12 czołgów niemieckich bez strat własnych. Mimo skutecznej początkowo obrony pozycja została zdobyta przez Niemców 2 czerwca. Czołgi 1. i 32. Brygady użyto do ostatecznej próby powstrzymania niemieckiej ofensywy. Skończyło się to całkowitą klęską brytyjskich czołgistów. Z 62 czołgów, które w rejonie skrzyżowania dróg koło Sidi Mahmud weszły do walki, zdołało się uratować tylko 12 pojazdów. Jednak obie brygady już w końcu czerwca i na początku lipca 1942 roku wyróżniły się w czasie walk z nacierającymi oddziałami Rommla. Udział Matild początkowej fazie pierwszej bitwy pod El Alamein był początkiem końca bojowej służby tych czołgów. Wiązało się to z nowymi dostawami czołgów Mk III Valentine, które zastępowały utracone Matildy Mk. II. W toczącej się na przełomie października i listopada drugiej bitwie pod El Alamein Matildy Mk. II wystąpiły w roli czołgów-trałów torujących drogę przez pola minowe własnej piechocie i czołgom. Zadanie takie wykonywało m.in. 12 egzemplarzy czołgów Matilda Scorpion z 1. Brygady. Ostatnie Matildy w wersji Scorpion zostały użyte w marcu 1943 roku w czasie walk w Tunezji na linii Mareth.

Eksperymentalny wariant czołgu Matilda II z wieża wczesnej wersji czołgu Cromwell z uzbrojeniem w postaci przeciwpancernej armaty 6-funtowej (kaliber 57 mm), pod koniec 1942 roku

Afryka Wschodnia, lata 1940–1941

W czasie walk z Włochami w Afryce Wschodniej został użyty z powodzeniem Szwadron „B” z 4. RTR liczący 16 egzemplarzy czołgów Matilda Mk. II. Czołgi przerzucono z Wielkiej Brytanii transportem morskim do Egiptu, a następnie do Sudanu, skąd wyruszyły do walki na tereny Włoskiej Afryki Wschodniej. Pierwszy bój czołgi stoczyły pod Akordet 31 stycznia 1941 roku wspierając w ataku piechotę z hinduskiej 5. Brygady Piechoty. Matilda Mk. II wykonały przejścia w zasiekach, a następnie niszczyły kolejne punkty oporu. Tragicznie dla Włochów skończył się kontratak przeprowadzony siłami 9 egzemplarzy czołgów lekkich M13/39 i 2 sztuk tankietek L3. Wszystkie pojazdy włoskie zostały zniszczone, natomiast żaden czołg brytyjski nie został nawet uszkodzony. W dniu 27 marca 1941 roku oddziały brytyjskie dotarły do górskiej twierdzy Keren. W czasie ciężkich walk Brytyjczycy stracili jedną Matildę spaloną przy użyciu tzw. koktajli Mołotowa. Czołgi wzięły jeszcze udział na początku kwietnia w walkach o Masawę i Asmarę, po czym zostały odesłane do Afryki Północnej.

Matilda Frog (wersja z miotaczem ognia), 1. Batalion Czołgów ANZAC (wsparcie) w bitwie pod Huon (Nowa Gwinea), październik 1943 roku

Kreta, 1941 rok

Wśród sił Creforce przeznaczonych do obrony wyspy znalazło się również 9 egzemplarzy czołgów piechoty Matilda Mk. II ze Szwadronu „B” 7. RTR. Czołgi były w bardzo złym stanie technicznym. Nie było też odpowiedniej amunicji do 40-milimetrowych armat stanowiących główne uzbrojenie czołgu. Rozmieszczono je w miejscach najbardziej narażonych na ataki spadochroniarzy. W wyniku walk w maju 1941 roku wszystkie czołgi zostały utracone.

Brytyjska Matilda II w rękach niemieckich, Afryka Północna, lato 1942 roku

Malta, lata 1940-1943

Czołgi piechoty Mk. II Matilda trafiły również na Maltę, gdzie weszły w skład oddziału nazywanego Malta Tanks. W październiku 1940 roku utworzono Samodzielny Oddział Nr. 1 Królewskiego Pułku Czołgów (No. 1 Independent Troop Royal Tank Regiment). Oddział trafił na Maltę już w listopadzie 1940 roku. Malta Tanks powstał w dniu 27 stycznia 1942 roku z połączenia Oddziału Nr. 1 z X Squadron 6th Royal Tank Regiment przybyłym z Aleksandrii. Czołgi piechoty Matilda Mk. II były na wyposażeniu 4. plutonu liczącego 4 czołgi. Nazwy własne czołgów to: Gallant, Griffin, Greyhound, Faulknor. Pojazdy były używane do szkolenia i do ochrony lotnisk. Malta Tanks został rozwiązany na przełomie lipca i sierpnia 1943 roku. Czołgi piechoty Matilda Mk. II służące wcześniej na lotniskach pozostały na wyspie i zostały przejęte przez Royal Air Force.

Matilda II CS (bliskie wsparcie), 1. Batalion Czołgów ANZAC, bitwa pod Huon (Nowa Gwinea), styczeń 1944 roku

Wielka Brytania

Czołgi, które pozostały na wyspach były wykorzystywane tylko do szkolenia i zostały zastąpione przez czołgi piechoty typu Mk. III Valentine.

Czołg piechoty Mk. II Matilda jako Infanterie Panzerkampfwagen Mk II 748(e) – Afryka Północna, grudzień 1941 roku – brytyjski czołg, zdobyty przez Niemców, ponownie znalazł się w rękach żołnierzy brytyjskich

Związek Radziecki

Związek Radziecki był największym użytkownikiem czołgów piechoty Mk. II Matilda po Wielkiej Brytanii. Nazywano je tu MK II.. Razem wysłano drogą morską 1084 czołgi, co stanowiło około 36% całej produkcji, z czego na miejsce dotarło 918 maszyn. W 1941 roku – 145 czołgów, w 1942 roku – 626 czołgów i w 1943 roku – 147 czołgów Matilda. Pierwsze 10 pojazdów dotarło 11 października 1941 roku do Archangielska na pokładach statków wchodzących w skład konwoju PQ-1. Później czołgi docierały również przez port w Murmańsku. Ostatnie transporty dotarły w marcu 1943 roku. Czołgi były kierowane do centrum szkoleniowego w Gorkim. Dla zapoznania się z brytyjskim, a później również amerykańskim sprzętem utworzono szkolne pułki pancerne – 23., 38. i 20. Później powstały również szkolne brygady pancerne.

Jako pierwsze brytyjski sprzęt otrzymały samodzielne bataliony pancerne o numerach – 132., 136. i 138. Do pierwszego użycia bojowego doszło w grudniu 1941 roku, kiedy Matildy wzięły udział w kontrofensywie pod Moskwą. Były to czołgi m.in. 170. Samodzielnego Batalionu Pancernego wchodzącego w skład 3. Armii Uderzeniowej, mającego na wyposażeniu, poza czołgami rodzimej produkcji, również 13 czołgów Matilda. Według innych źródeł pierwsze użycie bojowe nastąpiło dopiero 14 stycznia 1942 roku, kiedy oddział ten walczył w okolicach Wielkich Łuków, a następnie w lutym 1942 roku w okolicach Chołmu w ramach operacji toropiecko-chołmskiej. Pierwsze doświadczenia bojowe pozwoliły na dokonanie oceny możliwości Matild w warunkach panujących na froncie wschodnim. Czołg chwalono za dobry pancerz i bezawaryjne silniki. Problemem były ślizgające się gąsienice, co częściowo ograniczono stosując metalowe nakładki. Występowały też problemy z układem jezdnym pojazdu. Zamarzające błoto dostające się między płyty chroniące układ jezdny a kadłub potrafiło unieruchomić czołg. Dochodziło też do zamarzania płynu w przewodach układu chłodzenia, gdyż były one położone zbyt blisko dna. Doceniano też zdolności przeciwpancerne 2-funtowych armat, ale krytykowano za brak pocisków odłamkowo-burzących. Pracując nad rozwiązaniem tego problemu, przeprowadzono próby zamontowania na Matildzie 76-milimetrowej armaty ZiS-5. Na początku 1942 powstał prototyp takiego pojazdu, jednak w wyniku rozpoczęcia dostaw czołgów CS z 76-milimetrową haubicą prace wstrzymano. Nie jest znana liczba tak przezbrojonych pojazdów.

Pojazdy stanowiły wyposażenie samodzielnych batalionów, które składały się z 21 czołgów Mk. II i 3 czołgi lekkie T-60. Dwa takie bataliony miały tworzyć brygadę. Istniały też brygady o składzie mieszanym – batalion 21 czołgów Mk. II Matilda, batalion 21 czołgów T-60 oraz trzy wozy Mk. II w dowództwie. Matildy tworzyły też bataliony z czołgami KW-2, każdy składający się z kompanii czołgów KW i kompanii czołgów Mk. II. W rzeczywistości czołgi były wykorzystywane w różnorodnych strukturach organizacyjnych, często pojedynczymi kompaniami i batalionami.

Inżynierowie obserwują australijską Matildę II przejeżdżającą przez jeden z ich mostów podczas kampanii w Nowej Gwinei

W latach 1942–1943 Matildy brały udział we wszystkich ważniejszych operacjach na różnych odcinkach frontu. Zimą 1942 roku Mk. II brały udział w walkach frontów Zachodniego, Kalinińskiego i Briańskiego. W maju 1942 roku 41 wozów Mk. II z 22. Korpusu Czołgów brało udział w walkach w okolicach Charkowa, gdzie utracono wszystkie pojazdy. W końcu lata 1942 roku Matildy brały udział w działaniach ofensywnych 30. Armii w okolicach Rżewa. Czołgi pochodziły ze 196. Brygady Czołgów (35 maszyn Mk. II i 13 czołgów lekkich T-60). Na początku 1943 roku stan brytyjskich czołgów poszczególnych frontów przedstawiał się następująco: Zachodni – do 200 sztuk, Briański – do 250 sztuk, Północnokaukaski – do 150 maszyn, Południowo-Zachodni – do 150 sztuk. Matildy brały również udział w bitwie kurskiej. Były to pojazdy z 201. Brygady Czołgów (18 czołgów Mk. II, 31 czołgów Mk. III Valentine i 2 czołgi średnie T-34). W operacji orłowskiej, która zaczęła się wraz ze słabnącą niemiecką ofensywą w rejonie Kurska wziął udział 224. Samodzielny Pułk Czołgów (33 maszyny Mk. II i 7 czołgów Mk. III). Ostatnią dużą jednostką mającą na wyposażeniu Mk. II był 5. Korpus Zmechanizowany wchodzący w skład 68. Armii Frontu Południowo-Zachodniego biorący udział w trzeciej bitwie o Charków. Dysponował on w grudniu 1943 roku 79 czołgami Mk. II Matilda i 138 czołgami Mk. III Valentine. 20 sierpnia 1944 roku na wyposażeniu korpusu pozostawało 6 czołgów Mk. II, a 1 kwietnia 1945 roku jeszcze 3 czołgi piechoty Matilda Mk. II. W 1944 roku sukcesywnie wycofywano Matildy i kierowano do jednostek szkolnych. Jeden egzemplarz Mk. II był wykazywany 5 września 1945 roku na stanie 267. Samodzielnego Pułku Czołgów wchodzącego w skład Frontu Zabajkalskiego.

Australia

Matilda Hedgehog z podniesionym wyposażeniem

Trzecim użytkownikiem pod względem liczby czołgów piechoty Mk. II Matilda była Australia. Ogółem dostarczono z Wielkiej Brytanii oraz z Nowej Zelandii 409 pojazdów. Były to pojazdy nowe z wyjątkiem czołgów nowozelandzkich, należące do ostatnich wersji produkcyjnych Mk. IV, Mk. IV CS i Mk. V. Czołgi australijskie miały dużą liczbę drobnych modyfikacji, które wynikały z dostosowania czołgów do nowych warunków, w jakich miały być użyte. Obniżono wieżyczki dowódców, zastosowano metalowe siatki rozpięte nad przedziałem silnikowym, które miały chronić przed granatami japońskiej piechoty. Montowano z przodu kadłuba i wieży zaczepy umożliwiające umocowanie zapasowych ogniw gąsienic w celu zwiększenia odporności czołgów na broń przeciwpancerną. Zamontowano z tyłu kadłuba telefon zewnętrzny, który umożliwiał łączność załogi czołgu z piechotą. Uszczelniono również kadłub, co miało duże znaczenie w czasie desantowania lub forsowania rzek. Powstały też wersje specjalne: Matilda Dozer – buldożer, Matilda Frog i Matilda Murray wyposażone w miotacz ognia oraz Matilda Projector (Hedgehog).

Pierwsza partia około 140 czołgów dotarła do Australii w lipcu 1942 roku, a kolejne 238 sztuk w sierpniu 1943 roku. Pierwsze Matildy trafiły do 3. Brygady Pancernej Armii, a po jej rozwiązaniu do 2/4. Pułku Pancernego, który wchodził w skład 3. Dywizji Pancernej. Po kolejnej reorganizacji pułk wyposażony w Matildy został podporządkowany nowo sformowanej 4. Brygadzie Pancernej Następnie do brygady włączono 1. Batalion Czołgów również wyposażony w Matildy. Brygada została wzmocniono jeszcze szwadronem pancernym wyposażonym w specjalne wersje Matildy.

Matilda Dozer w Royal Australian Armoured Corps Tank Museum w Puckapunyal w Australii

W październiku 1943 roku Matildy trafiły na Nową Gwineę, gdzie miały wspierać oddziały 9. Dywizji Piechoty. Był to Szwadron „C” z 1. Batalionu Czołgów liczący 18 egzemplarzy czołgów Matilda CS Do pierwszego bojowego użycia czołgów doszło 15 listopada 1943 roku, kiedy czołgi szwadronu wspierały piechotę w ataku wzdłuż drogi prowadzącej z zatoki Finsch w kierunku Sattelburga. Matildy okazały się bardzo skuteczne w zwalczaniu punktów oporu przeciwnika oraz potwierdziły swoją dużą odporność na broń przeciwpancerną używaną przez Japończyków. Na jednym z pojazdów po bitwie naliczono około 50 trafień, a żaden z pocisków nie przebił pancerza. Czołgi Szwadronu „C” wzięły udział w kolejnych starciach z Japończykami na Nowej Gwinei i stały się skutecznym środkiem w walce z japońskimi schronami bojowymi. Matildy, działające najczęściej w małych zgrupowaniach nie przekraczających szwadronu, brały udział w kolejnych walkach z Japończykami na wyspach Pacyfiku. 29 marca 1945 roku na Bougainville dotarł Szwadron „B” z 2/4. Pułku Pancernego liczący 24 czołgi. Matildy początkowo działały jak buldożery, dokonując przejść w gęstej roślinności porastającej wyspę, umożliwiając atak piechocie. Wsparcie czołgów umożliwiło też odparcie wielu kontrataków japońskich. Pełniły też rolę pancernych ambulansów służąc do ewakuacji rannych. W maju przybyły pozostałe pododdziały pułku 2/4. W czasie kolejnych działań użyto czołgów Matilda Restive, które były przydatne przy przekraczaniu licznych na wyspie rzek. W czasie walk utracono kilka czołgów, które zostały wyeliminowane przez liczne miny oraz ciężką artylerię japońską. Matildy (w tym wersje specjalne Dozer i z miotaczami płomieni) zostały również użyte w czasie ciężkich walk w 1945 roku na Borneo, na plażach Brunei oraz na wyspach Tarakan i Labuan. Walczyły tam Matildy z 2/9. Pułku Pancernego. Czołgi 1. Pułku Pancernego uzbrojonego w różnorodne wersje Matildy wzięły udział w lipcu 1945 roku w ataku na Balikpapan, gdzie wspierały skutecznie piechotę z 7. Dywizji.

Czołgi piechoty Matilda Mk. II okazały się bardzo skuteczne w walkach z Japończykami. Ich pancerz zapewniał dobrą ochronę przed obroną przeciwpancerną, a uzbrojenie umożliwiało zniszczenie każdego czołgu japońskiego oraz szczególnie w wersji CS skuteczne wsparcie piechoty. Czołgi te były używane przez jednostki obrony terytorialnej aż do 1955 roku.

Nowa Zelandia

Czołgi piechoty Matilda Mk. II trafiły do armii nowozelandzkiej w związku z planowaną organizacją brygady pancernej, którą zamierzano użyć do wzmocnienia własnych oddziałów walczących w Afryce. Postanowiono wyposażyć brygadę w czołgi piechoty Mk. III Valentine. Nie było jednak pojazdów w wersji CS, więc w 1942 roku dostarczono Nowozelandczykom 33 czołgi Matilda IV CS. Do każdego batalionu miało trafić po sześć pojazdów uzbrojonych w haubicę. W związku ze zmianą planów dowództwa nowozelandzkiego i rezygnacją z pierwotnego pomysłu użycia brygady wszystkie pojazdy przekazano do oddziałów australijskich.

Matilda Hedgehog w Royal Australian Armoured Corps Tank Museum w Puckapunyal w Australii

Kanada

Latem 1941 roku nieznaną liczbę czołgów piechoty Mk. II Matilda otrzymały oddziały armii kanadyjskiej stacjonujące w Wielkiej Brytanii. Czołgi trafiły przede wszystkim do 1. Brygady Czołgów Armii (1 Army Tank Brigade), gdzie były używane do szkolenia do 1942 roku, kiedy zostały zastąpione przez czołgi Mk. IV Churchill.

Matilda II z Malta Tanks

III Rzesza Niemiecka

Pierwsze Matildy Mk. II obu wersji zostały zdobyte przez Niemców po klęsce Francji w 1940 roku. Pojazdy zostały poddane próbom na poligonie w Kummersdorfie. Nadano im niemiecki oznaczenie Infanterie Panzerkampfwagen Mk II 748(e). Czołgi nie zostały skierowane do jednostek bojowych i prawdopodobnie były wykorzystywane wyłącznie do szkolenia.

Matilda Frog

Jeden czołg został przebudowany w ośrodku szkoleniowym w Terneuzen na działo samobieżne – Infanterie Panzerkampfwagen Mk. II 748(e) mit 5 cm KwK 38 L/42. Pojazd w miejsce usuniętej wieży uzbrojono w armatę 5 cm (kaliber 50 mm) KwK 38 L/42 kalibru 50 mm. Działo nosiło nazwę własną „Oswald” i było wykorzystywane we Francji w obronie przeciwdesantowej.

W trakcie walk w Afryce Północnej Niemcy często wykorzystywali zdobyczne Matildy uzupełniając w ten sposób braki w zaopatrzeniu. Nie dokonywano większych zmian, a ograniczano się do wymalowania na kadłubie i wieży dużych widocznych z daleka krzyż. Na niektórych pojazdach montowano wieżyczki dowódcy z czołgu średniego Panzerkampfwagen III.

Wykorzystywano również zdobyczne Matildy na froncie wschodnim. Najczęściej pojazdy pozbawiano wieży i służyły jako ciągniki ewakuacyjne. Wśród zdobytych czołgów w Budapeszcie w lutym 1945 roku był jeden czołg Mk. II Matilda będący wcześniej na wyposażeniu 13. Dywizji Pancernej.

Bibliografia

1. Tymoteusz Pawłowski, Niezasłużona legenda: Matilda II, czasopismo Wojsko i Technika Historia Numer Specjalny 4/2016, ZBiAM, Warszawa

2. Janusz Ledwoch, Matilda, Militaria Nr. 267, Wydawnictwo Militaria, Warszawa 2007 roku

3. Jacek Solarz, Matilda 1939 – 1945, Militaria Nr. 290Wydawnictwo Militaria, Warszawa 2008 rok

4. Tymoteusz Pawłowski, Czołgi brytyjskie w Armii Czerwonej, Czasopismo Technika Wojskowa Historia Nr. 4/2013, Magnum-X, Warszawa

5. Andrzej Kiński, Czołg piechoty A12 Matilda cz. 1, Czasopismo Nowa Technika Wojskowa Nr 6/2002, Magnum-X, Warszawa

6. Andrzej Kiński. Czołg piechoty A12 Matilda cz. 2, Czasopismo Nowa Technika Wojskowa Nr 7/2002, Magnum-X, Warszawa

7. Peter Brown, Malta Tanks. Brytyjska broń pancerna na Malcie (1940-1943), Czasopismo Militaria XX wieku Wydanie specjalne Ne. 4/2011, Kagero, Lublin

8. Dick Taylor, tłumaczenie: Jacek Czuba, Brytyjskie czołgi piechoty Matilda, Czasopismo Militari Nr. 3/2016, Kagero, Lublin

9. Łukasz Gąsior, Bitwa pod Arras 21 maja 1940 r., Czasopismo Nowa Technika Wojskowa Numer specjalny 1/2011, Magnum-X, Warszawa

10. Czołgi 100 lat Historii – Sekrety Historii, Richard Ogorkiewicz, Wydawnictwo RM, Warszawa 2016 rok

11. Pojazdy Pancerne od “Little Willie” do Leoparda 2A6, Wydawnictwo AKA, Głuchołazy 2012 rok

12. Ilustrowana Encyklopedia Czołgów Całego Świata, George Forty, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2006 rok

13. https://tank-afv.com/ww2/gb/Infantry_Tank_Matilda_II.php

14. https://en.wikipedia.org/wiki/Matilda_II

15. https://pl.wikipedia.org/wiki/Mk_II_Matilda

Drukuj

Udostępnij:

Powiązane wpisy:

A11 Matilda Mk. I Challenger 1 T-34