45 mm Uniwersalna Armata Morska 21-K

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

45 mm armata morska 21-K to radziecka półautomatyczna uniwersalna armata morska z okresu międzywojennego i czasu II Wojny Światowej.

Historia konstrukcji

Działo to powstało w odpowiedzi na zapotrzebowanie małokalibrowej artylerii przeciwlotniczej dla radzieckiej floty. Pod względem konstrukcyjnym wywodziło się z armaty przeciwpancernej 19-K. Litera K oznaczała biuro konstrukcyjne zakładów Nr. 8 im. Kalinina, gdzie armata została skonstruowana. Działo zostało przedstawione do prób wojskowych w 1934 roku, a w 1935 roku ulepszono konstrukcję półautomatycznego zamka. W 1936 roku 45 mm armata 21-K została przyjęta na uzbrojenie i następnie, masowo produkowana, trafiła na większość radzieckich okrętów powyżej kutrów torpedowych. W toku trwania jej produkcji wprowadzano ulepszenia technologiczne, m.in. zastosowano lufę monoblokową (wykonaną z jednego elementu).

Działo 21-K na pokładzie krążownika „Krasnyj Kawkaz”

Armata służyła przede wszystkim do celów przeciwlotniczych, a także dla walki z lekkimi okrętami. Jako przeciwlotnicza okazała się jednak mało skuteczna z uwagi na takie niedostatki konstrukcji, jak niska szybkostrzelność, mało zaawansowany celownik, brak granatów z zapalnikiem czasowym i niezrównoważenie zespołu obrotowego w płaszczyźnie poziomej. Z uwagi na zamek półautomatyczny i ładowanie pojedynczymi nabojami, szybkostrzelność wynosiła tylko do 30 strzałów na minutę, a zniszczenie celu wymagało bezpośredniego trafienia. Armata używana była także na okrętach podwodnych, z głębokością zanurzenia do 100 metrów. Do 1944 roku wyprodukowano około 3000 egzemplarzy dział 21-K.

Istniała również wersja działa dla monitorów rzecznych montowana w wieży, stanowiącej adaptację wieży czołgu średniego T-28: 40-K z 1936 roku oraz podwójnie sprzężona, wariant 41-K z 1937 roku. Opancerzenie miało grubość 25 mm z przodu, 20 mm z boków i tyłu i 10 mm od góry.

Po rozpoczęciu ataku III Rzeszy Niemieckiej na Związek Radziecki wady armaty jako broni przeciwlotniczej stały się widoczne. Częściowo jedynie je usunięto w zmodernizowanej wersji 21-KM, bazującej na zmodernizowanej armacie przeciwpancernej M-42. Główną różnicą była długa lufa, o długości 68,6 kalibrów, która polepszyła możliwości przeciwpancerne, co było istotne dla mniejszych kutrów operujących na wodach śródlądowych i przybrzeżnych. Wzrosła też donośność i w niewielkim zakresie pułap strzału. Wśród ulepszeń był nowy prostszy, a zarazem pewniejszy w działaniu zamek półautomatyczny, który pozwalał także na strzelanie w reżimie automatycznym – wystrzał następował w tym trybie po zamknięciu zamka. Ponieważ armata była nadal ładowana pojedynczymi nabojami, zwiększyło to jednak maksymalną szybkostrzelność tylko do 40 strzałów na minutę. Drugą widoczną zmianą było dodanie dwuwarstwowej płaskiej tarczy ochronnej, chroniącej od pocisków broni strzeleckiej i odłamków, która zarazem pozwoliła na zrównoważenie działa w płaszczyźnie poziomej (na okrętach podwodnych stosowano zamiast niej balast). Armaty 21-KM produkowano od 1943 roku.

Radzieccy marynarze, załoga okrętu ścigającego okręty podwodne MO-123 Floty Północnej

W roli broni przeciwlotniczej armaty 45 mm były podczas wojny zastępowane na większych okrętach przez armaty automatyczne kalibru 37 mm 70-K i systemy zachodnie z dostaw Lend-Lease, jednakże armaty 21-KM kalibru 45 mm, nadal były produkowane i instalowane na mniejszych jednostkach, m.in. kutrach typu MO-4. Po wojnie nadal były ustawiane na nowych okrętach w charakterze dział salutacyjnych.

Opis konstrukcji

Armata uniwersalna 21-K posiadała kaliber 45 mm (46 mm w bruzdach). Lufa armaty 21-K miała całkowitą długość 2072,50 mm (46 kalibrów), jej bruzdowana część mierzyła łącznie 1650 mm (36,7 kalibrów). Wewnątrz znajdowało się 16 bruzd o głębokości 0,5 mm, szerokości 6,5 mm i pochyleniu 7 stopni 9 minut 45 sekund. Lufa z zamkiem ważyła 107 kilogramów, cała część podnoszona – 222 kilogramów, a całe stanowisko – 506 kilogramów. Armata uniwersalna 21-KM miała lufę o długości 3087 mm (L/68,6). Jej zespół odrzutowy ważył 164 kilogramów, część podnoszona – 295 kilogramów, cały zespół obrotowy – 707 kilogramów, a całe stanowisko – 867 kilogramów.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Warszawa, dawne Muzeum Wojska Polskiego

Zamek klinowy pionowy, półautomatyczny (otwiera się automatycznie po strzale i wyrzuca łuskę, a po dosłaniu naboju automatycznie się zamyka). Nad lufą był cylinder sprężynowego powrotnika, a pod lufą hydraulicznego opornika. Lufa była warstwowa, w toku produkcji zastąpiona przez monoblokową. Armata była montowana na stożkowej podstawie, mocowanej do pokładu 16 śrubami. Celownik SzB-1 i ręczne mechanizmy naprowadzania w pionie i poziomie znajdowały się po lewej stronie, obsługiwane przez jednego celowniczego.

Lufa mogło być opuszczana do -10 stopni i podnoszona do +85 stopni w płaszczyźnie pionowej. W płaszczyźnie poziomej działo mogło obracać się o pełne 360 stopni. Jeden obrót korbami mechanizmów powodował podniesienie lufy o 4 stopnie lub obrót działa o 5 stopni. Szybkość naprowadzania wynosiła do 18 stopni na sekundę w poziomie i 20 stopni na sekundę w pionie (w armacie 21-KM – 10 stopni na sekundę w płaszczyźnie pionowej).

Działo mogło wystrzeliwać pociski unifikowane z armatą przeciwpancerną: odłamkowo-smugowy z zapalnikiem MG-5 (podstawowy do celów przeciwlotniczych), przeciwpancerny z zapalnikiem MD-2, odłamkowo-burzący z zapalnikiem KTM-1. Podczas wojny wprowadzano także nowe typy pocisków.

Teoretyczna szybkostrzelność wynosiła do 30 strzałów na minutę. Armata 21-KM kalibru 45 mm w trybie automatycznym mogła mieć szybkostrzelność do 40 strzałów na minutę. Dla pocisku o masie 1,41 kg wystrzeliwanego z armaty 21-K prędkość początkowa wynosiła 760 m/s, zaś donośność w poziomie do 9500 metrów, a w pionie do 6000 metrów. Dla armaty 21-K prędkość początkowa wynosiła 870 m/s, donośność w poziomie do 11 000 metrów, a w pionie do 7000 metrów (według innych źródeł do 10 600 metrów w poziomie i 6400 metrów w pionie).

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

Państwo – Związek Radziecki
Rodzaj uzbrojenia – okrętowe działo uniwersalne
Historia konstrukcji:
Egzemplarze prototypowe – 1934 rok
Kaliber działa – 45 mm
Długość lufy – 21-K: 2072,5 mm – L/46, 21-KM: 3087 mm – L/68,6
Donośność działa:
W płaszczyźnie poziomej – 21-K: do 9500 m, 21-KM: 11 000 m
W płaszczyźnie pionowej – 21-K: do 6000 m, 21-KM: 7000 m
Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku – 21-K: 760 m/s, 21-KM: 860 m/s
Długość odrzutu działa po wystrzale – 21-K: do 300 mm, 21-KM: do 315 mm
Wysokość linii ognia – 1215 mm
Pełna masa działa – 21-K: 506 kg, 21-KM: 867 kg
Kąt ostrzału:
W płaszczyźnie poziomej – pełne 360 stopni
W płaszczyźnie pionowej – od -10 stopni do +85 stopni
Szybkostrzelność działa – 21-K: do 30 strz./min., 21-KM: do 30-40 strz./min.
Obsługa działa – 3-4 artylerzystów

Stosowana amunicja

Naboje zespolone, pakowane w płaskie metalowe skrzynki mieszczące po 5 naboi. Przy temperaturze powietrza poniżej -25°C zalecano naoliwienie pierwszych dwóch naboi dla uniknięcia zaklinowania łuski w lufie.

1. Przeciwpancerna Выстрел УБ-241:

Długość pocisku: 453 mm
Masa naboju: 2,44 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 1,425 kg
Masa materiału wybuchowego: 19,3 g
Masa materiału miotającego: 350 g
Prędkość wylotowa: 760 m/s

Pocisk B-240 typu APHE miał tępogłowicowy korpus wykonany z wysokogatunkowej stali, który w części tylnej zawierał niewielki ładunek wybuchowy pobudzany zapalnikiem dennym typu MD-2.

Przebijalność pancerza dla płyty odchylonej o 30 stopni od pionu:

Odległość – Grubość płyty

100 m – 43 mm
500 m – 35 mm
1 000 m – 28 mm
1 500 m – 23 mm

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Świnoujście, Muzeum Obrony Wybrzeża – Fort Gerharda

2. Przeciwpancerna Выстрел УБР-243:

Masa naboju: 2,45 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 1,43 kg
Masa materiału wybuchowego: 18,8 g
Masa materiału miotającego: 360 g
Prędkość wylotowa: 760 m/s

Pocisk BR-240 typu APHE miał korpus wykonany z wysokogatunkowej stali, który w części tylnej zawierał niewielki ładunek wybuchowy pobudzany zapalnikiem dennym typu MD-4 lub MD-5.

Przebijalność pancerza dla płyty odchylonej o 30 stopni od pionu:

Odległość – Grubość płyty

100 m – 43 mm
500 m – 35 mm
1 000 m – 28 mm
1 500 m – 23 mm

3. Przeciwpancerna Выстрел УБР-243СП со сплошным бронебойным снарядом:

Masa naboju: 2,45 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 1,43 kg
Masa materiału miotającego: 360 g
Prędkość wylotowa: 757 m/s

Pocisk BR-240CP typu APCBC miał tępogłowicowy korpus wykonany z wysokogatunkowej stali, dodatkowo w części głowicowej przykryty czepcem ochronnym i balistycznym.

Przebijalność pancerza dla płyty odchylonej o 30 stopni od pionu:

Odległość – Grubość płyty

100 m – 43-49 mm

500 m – 38-40 mm

1 000 m – 28-32 mm

1 500 m – 26 mm

4. Przeciwpancerna Выстрел УБР-243П с бронебойно-подкалиберным снарядом:

Masa naboju: 1,84 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 0,85 kg
Masa materiału miotającego: 365 g
Prędkość wylotowa: 985 m/s

Pocisk BR-240P typu APCR zawierał wewnątrz lekkiego płaszcza podkalibrowy rdzeń wykonany z wysokogatunkowej stali. W części dennej znajdował się smugacz. Amunicją tego typu zalecano strzelać na dystansie do 500 metrów.

Przebijalność pancerza dla płyty odchylonej o 30 stopni od pionu:

Odległość – Grubość płyty

100 m – 70 mm
500 m – 47 mm

5. Przeciwpancerno-zapalająca Выстрел УБЗР-243 с бронебоно-зажигательным снарядом:

Masa naboju: 2,45 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 1,43 kg
Masa materiału wybuchowego: 12,5 g
Masa materiału miotającego: 360 g
Prędkość wylotowa: 760 m/s

Pocisk BZR-240 typu APHE miał korpus wykonany z wysokogatunkowej stali, który w części tylnej zawierał niewielki ładunek wybuchowy pobudzany zapalnikiem dennym typu MD-4 lub MD-5. Dodatkowo mieścił 13 gram chemicznej substancji o działaniu zapalającym.

Przebijalność pancerza dla płyty odchylonej o 30 stopni od pionu:

Odległość – Grubość płyty

100 m – 43 mm
500 m – 35 mm
1 000 m – 28 mm
1 500 m – 23 mm

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy, Lesany – Muzeum Techniki Militarnej

6. Odłamkowa Выстрел УО-243 с осколочной гранатой:

Długość pocisku: 456 mm
Masa naboju: 2,91 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 2,15 kg
Masa materiału wybuchowego: 118 g
Masa materiału miotającego: 115 g
Prędkość wylotowa: 335 m/s
Donośność: do 4 200 m

Pocisk odłamkowy O-240 typu HE miał prefabrykowany korpus dla zwiększenia fragmentacji na odłamki – był rozrywany niewielkim ładunkiem wybuchowym, do którego pobudzenia stosowano uderzeniowy zapalnik głowicowy typu KT-1, KTM-1, KTM-1U, KTM-3 lub M-50. Stosowano także inne wersje tego pocisku (О-240А oraz О-240Э) różniące się użytymi materiałami i technologią produkcji.

7. Kartacz Выстрел УЩ-243 с пулевой картечью:

Masa naboju: 2,36 kg
Masa łuski: 0,575 kg
Masa pocisku: 1,62 kg
Masa lotek: 1,48 kg
Masa materiału miotającego: 100 g
Prędkość wylotowa: 450 m/s

Pocisk Szcz-240 był wypełniony 137 ołowianymi loftkami. Po opuszczeniu lufy cienkościenny korpus pocisku ulegał rozerwaniu, co powodowało że lotki rozlatywały się na boki pod kątem 6-9° i raziły skutecznie siłę żywą zajmującą obszar szeroki na 30 m i długi na 150 m.

8. Dymna Выстрел УД-243:

Pocisk D-240 był wypełniony substancją chemiczną dającą podczas spalania obfite obłoki dymu. Pobudzany głowicowym zapalnikiem uderzeniowym KTM-2. Produkowany seryjnie od 1937 roku.