12,7 mm holowany zestaw przeciwlotniczy vz.53

Czechy, Praga – Muzeum Wojny

Zestaw przeciwlotniczy typu vz.53 (w źródłach zachodnich znany również pod oznaczeniem M53) to system uzbrojenia przeciwlotniczego produkowany w Czechosłowacji w latach 50.-tych XX wieku. Łączy on cztery karabiny maszynowe Vz.38/46 (w Związku Radzieckim pod oznaczeniem DShK) kalibru 12,7 mm na podwoziu kołowym, na podstawie z możliwością obrotu o pełne 360 stopni. Jego pełne czechosłowackie oznaczenie to: 12,7 mm PL štvorguľomet vz.53.

Historia konstrukcji

Doskonale widoczny magazynek bębnowy o pojemności 100 sztuk naboi kalibru 12,7 mm. Egzemplarz zdobyty przez Izrael

Po zakończeniu w Europie II Wojny Światowej czechosłowackie wojsko było wyposażone w szeroką gamę broni przeciwlotniczej, w tym wiele broni konstrukcji niemieckiej, takiej jak Flakvierling 38, czterolufowa broń kalibru 20 mm. Jednakże, broń ta używa zastrzeżonej amunicji, której produkcja została zakończona po kapitulacji Nazistowskich Niemiec. Czechosłowacka Armia Ludowa posiadała już wówczas na stanie, produkowane w swoim kraju wielkokalibrowe karabiny maszynowe Vz38/46 kalibru 12,7 mm, stanowiące kopię radzieckiego karabinu maszynowego DShKM kalibru 12,7 m, i zdecydowała się na stworzenie lekkiego, holowanego na stanowisku kołowym, czterolufowego zestawu przeciwlotniczego, aby służyły jako broń obrony powietrznej dla niskiego pułapu. Powstały system został oznaczony jako vz.53 i wszedł do służby w 1953 roku. Zestawy przeciwlotnicze vz.53 uzupełniał holowany zestaw przeciwlotniczy kalibru 30 mm vz.53 i jego samobieżną wersję kołową, M53/59 Praga, które jednak nie były aż tak skuteczne na bardzo bliskich dystansach. Czechosłowackie holowane zestawy przeciwlotnicze vz.53 kalibru 12,7 mm, były podobne do radzieckiego ZPU-4, ale zastosowanie tutaj zdecydowanie lżejszego naboju, zestawy vz.53 kalibru 12,7 mm miał mniejszy zasięg efektywny i zadawał mniej obrażeń niż radziecka broń kalibru 14,5 mm. Jednakże zestawy przeciwlotnicze vz.53 był około trzy razy lżejszy od holowanego zestawu radzieckiego typu ZPU-4. Niezależnie od tego, obie bronie szybko stały się przestarzałe, gdy w krajach NATO zaczęły wchodzić do służby naddźwiękowe myśliwce odrzutowe. Zestawy przeciwlotnicze vz.53 został w większości wycofany ze służby w Czechosłowacji na początku lat 60.-tych XX wieku, ale nie został w pełni zastąpiony aż do momentu, gdy na początku lat 70.-tych XX wieku pojawiły się w kraju, przenośne przeciwlotnicze zestawy rakietowe typu 9K32 Strela-2.

Zestaw przygotowany do holowania – Kuba, Hawana

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

Kraj – Republika Czechosłowacja, po 1960 roku Czechosłowacka Republika Socjalistyczna
Prototypy – 1953 rok
Produkcja seryjna – od 1953 roku do końca 1959 roku
Masa uzbrojonego zestawu – 558 kg
Załoga zestawu – 4 żołnierzy (dowódca, celowniczy, dwóch ładowniczych)
Kaliber lufy – 12,7 mm
Zastosowany nabój – 12,7 mm x 108 mm
Jednoosiowy zestaw holowany
Ostrzał w płaszczyźnie poziomej – pełne 360 stopni
Ostrzał w płaszczyźnie pionowej – od -8 stopni (według innych danych -10 stopni) do +87 stopni
Prędkość wylotowa pocisku – 850 m/s
Efektywny zasięg ognia w płaszczyźnie pionowej – do 1500 m
Efektywny zasięg ognia w płaszczyźnie poziomej – do 2500 m
Pojemność zastosowanego magazynka – bębnowy, taśmowy o pojemności 100 sztuk naboi
Teoretyczna szybkostrzelność – do 600 strz./min.
Praktyczna szybkostrzelność – do 250 strz./min.

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka

Czechy, Praga – Muzeum Wojny

Użycie operacyjne

Wiele holowanych zestawów przeciwlotniczych typu vz.53 zostało sprzedanych za granicę lub przekazanych jako pomoc radzieckim państwom klienckim w ramach trwającej tzw. Zimnej Wojny. Kuba była jednym z największych użytkowników tej broni, używając kilku z nich podczas inwazji w Zatoce Świń, gdzie według doniesień były odpowiedzialne za zestrzelenie bombowca Douglas A-26 Invader. Kuba później przywiozła je do Angoli i przekazała część Ludowemu Ruchowi Wyzwolenia Angoli (MPLA) do użycia podczas wojny domowej w Angoli. Kuba używała holowanych zestawów przeciwlotniczych vz.53 do lat 90.-tych XX wieku.

Zestaw zdobyty przez siły zbrojne Izraela podczas Wojny Sześciodniowe

Kuba dostarczyła później co najmniej pół tuzina holowanych zestawów przeciwlotniczych vz.53 do Grenady, gdzie użyto ich przeciwko siłom amerykańskim podczas operacji Urgent Fury w 1983 roku. Podejrzewa się, że jeden taki holowany zestaw przeciwlotniczy vz.53 był odpowiedzialny za zestrzelenie amerykańskiego śmigłowca wielozadaniowego UH-60 Blackhawk w trakcie tej operacji – był to pierwszy zestrzelony śmigłowiec rodziny UH-60 w historii. Niektóre zestawy vz.53, użyto również podczas rewolucji w Nikaragui, dostarczonej bezpośrednio przez Kubę.

Holowane zestawy przeciwlotnicze vz.53 zostały również sprzedane Egiptowi w ramach egipsko-czechosłowackiej umowy zbrojeniowej z 1955 roku i były używane podczas tzw. Kryzysu Sueskiego w 1956 roku. Niektóre z nich dostarczono również do Iraku i Syrii. Kraje arabskie używały dużych ilości holowanych przeciwlotniczych zestawów vz.53, podczas Wojny Sześciodniowej i wojny Jom Kipur, gdzie wiele z nich zostało zdobytych przez Izrael. Niewielką liczbę zestawów przeciwlotniczych vz.53 dostarczono do Wietnamu Północnego i wykorzystano podczas wojny w Wietnamie. W 2021 roku nie wiadomo było, aby holowane zestawy przeciwlotnicze vz.53 były używane gdziekolwiek na świecie, choć niektóre egzemplarze mogły być przechowywane na Kubie.

Armia Czechosłowacja, połowa lat 70.-tych XX wieku

Wiadomo, że działo to, podobnie jak inne systemy obrony przeciwlotniczej, było montowane na pace ciężarówek. Typowym pojazdem holującym był samochód ciężarowy typu GAZ-66 o napędzie 4×4.

W armii egipskiej zestawy przeciwlotnicze vz.53 był częściowo montowany na lekko opancerzonym BTR-152 w celu zapewnienia bliskiej obrony powietrznej dla wojsk w marszu oraz zwiększenia siły ognia w celu wsparcia wojsk lądowych.