T-70

Lekki czołg T-70

Czołg lekki produkcji radzieckiej z okresu II wojny światowej produkowany w latach 1942–1943, trzeci wśród czołgów radzieckich biorących udział w wojnie pod względem liczby wyprodukowanych egzemplarzy po T-34 i T-26. Na jego zmodyfikowanym podwoziu skonstruowano działo samobieżne SU-76 i najliczniej produkowaną jego wersję rozwojową SU-76M.

Historia powstania konstrukcji

Już po rozpoczęciu produkcji seryjnej lekkiego czołgu T-60, zespół pod kierownictwem N. Astrowa, który został przeniesiony do Fabryki GAZ, przystąpił w końcu 1941 roku do opracowania nowego lekkiego czołgu, który w stosunku do T-60 posiadał by silniejsze uzbrojenie i opancerzenie, zwłaszcza z przodu, którego nazwano później T-70. Zachowując ogólny układ kompozycji (lub wewnętrznej architektur) czołgu T-60, w nowym czołgu lekkim została zastosowana armata kalibru 45 mm i pogrubiono pancerz przedni do 45 mm. Te zmiany pociągnęły jednak za sobą dość znaczny przyrost masy wozu, więc aby zachować dotychczasowe możliwości trakcyjne i terenowe należało wzmocnić zawieszenie oraz zastosować mocniejszy zespół napędowy. Wiedząc, że w ZSRR do lekkich czołgów nadają się w większości komponenty dla pojazdów kołowych, radzieccy konstruktorzy zdecydowali się na użycie w nowym pojeździe dwóch ze sobą sprzężonych silników gaźnikowych GAZ-202.

W powstałym niedługo później prototypie oraz w czołgach T-70 pierwszej serii produkcyjnej rozwiązanie ustawienia sprzężonej jednostki napędowej i całego układu napędowego nie były dobrym rozwiązaniem: silniki były rozmieszczone po obu stronach przedziału kierowania oddzielnie, każdy posiadając własną skrzynię przekładniową, przekazujący cały moment obrotowy tylko do jednej z gąsienic. Oczywiście ten typ układu pokazał się bardzo nietrafiony, był nie tylko skomplikowany w użyciu, dodatkowo trudny w utrzymaniu pełnej sprawności technicznej. Toteż w drugiej połowie 1942 roku dokonano bardzo istotnej zmiany w konstrukcji wozu, gdzie ustawiono wzdłużnie, wzdłuż kadłuba oba silniki, jeden za drugim. Dokonano też istotnej modernizacji całego układu napędowego, który teraz składał się tylko z jednego sprzęgła głównego i jednej skrzyni przekładniowej. Tak produkowany czołg otrzymał swoje oznaczenie jako T-70M, ale odgórnie był nazywany po prostu T-70.

Niemieccy żołnierze i transporter półgąsienicowy Sd. Kfz. 250/1 przy zniszczonym radzieckim czołgu lekkim T-70, Front Wschodni, rok 1943

Pierwsze produkowane serii czołgu T-70 posiadały wieżę stożkową. Była ona jednak zbyt ciasna i dlatego w późniejszych seriach wprowadzono nową wieżę, o całkowicie odmiennej konstrukcji.

Zgodnie z postanowieniem Państwowego Komitetu Obrony z 9 marca 1942 roku, w tym samym miesiącu, równolegle z produkcją T-60, rozpoczęto seryjną produkcję czołgu T-70. Pierwsze wozy wyjechały z hali w kwietniu 1942 roku. Głównymi producentami czołgów lekikich T-70 były: Fabryka nr 37 w Swierdłowsku (produkcja T-70 trwała tak w okresie kwiecień-czerwiec 1942 roku, po czym zajęła się następnie wytwarzaniem podzespołów dla czołgu średniego T-34), Fabryka nr 38 w Kirowie, Fabryka nr 40 w Mytiszczach pod Moskwą oraz Fabryka GAZ w Gorkim. W 1942 roku wyprodukowano łącznie 4883 czołgi T-70. A w 1943 roku do początku października, kiedy to ostatecznie zakończono produkcję czołgów lekkich T-70, jeszcze około 3343. W sumie w latach 1942-1943 zostało wyprodukowanych na pewno 8226 czołgów T-70.

W toku produkcji seryjnej, zostało wprowadzonych kilka dalszych zmian i ulepszeń w jego konstrukcji. Na przykład od września 1942 roku wzmocniono elementy zawieszenia i zastosowano szersze gąsienice oraz zbiorniki o większej pojemności. W ostatnich seriach czołgów zastosowano także peryskop obserwacyjny (zamiast szczeliny obserwacyjnej osłoniętej szkłem pancernym) dla mechanika kierowcy. Wstawiono także silniki o większej mocy, a także wieże o nowej konstrukcji, całkowicie odlewane.

Pragnąć ułatwić pracę dowódcy czołgu – był on równocześnie strzelcem i ładowniczym głównego uzbrojenia wozu – konstruktorzy podjęli się zadania stworzenia „automatycznego” systemu załadowania armaty. Zbudowano jedno i wypróbowano prototypowe urządzenie, jednak sama seryjna produkcja nigdy nie została podjęta. Zamiast tego został opracowany nowszy wariant czołgu lekkiego nazwany T-80, który już posiadał większą, dwuosobową wieżę.

Od połowy 1942 roku podwozie czołgu lekkiego T-70 zostało zmodernizowane i wydłużone (zastosowano szóstą parę kół nośnych), posłużyło do skonstruowania lekkiego działa samobieżnego SU-76 oraz przeciwlotniczych ZSU-37.

W tym samym czasie seryjne czołgi lekkie T-70 rozpoczęto przekazywać jednostkom liniowym, w których zastępowały one wozy T-60. W samodzielnych pułkach czołgów, liczących ogółem 39 pojazdów, dwie kompanie były wyposażone w czołgi średnie T-34, a trzecia zaś najpierw 16, a następnie od 7 do 10 czołgów lekkich T-70. W samodzielnych brygadach pancernych, formowanych w drugiej połowie 1942 roku i liczący ogółem 53 czołgi, etat przewidywał 21 czołgów T-70, resztę stanowiły czołgi średnie T-34.

Czołgi lekkie T-70 stanowiły też etatowy sprzęt samodzielnych batalionów rozpoznawczych oraz formowanych w 1944 roku brygad lekkiej artylerii samobieżnej (60 dział samobieżnych SU-76 oraz pięć czołgów lekkich T_70). Używane one były przez dowódców związków pancernych jako pojazdy sztabowe-łączności, dla utrzymania łączności z nacierającymi oddziałami.

Od końca 1943 roku z powodu zmieniających się warunków pola walki oraz coraz powszechniejszym użyciem czołgów z grubszym pancerzem, zadania rozpoznawcze, wykonywane przez lekkie czołgi T-70, zostały w znacznej mierze przerzucone na czołgi średnie T-34.

Czołg lekki T-70, przełom zimy 1942/1943 – Front Wschodni

Czołgi T-70 w Wojsku Polskim

Od połowy 1943 roku czołgi T-70 używane były nie tylko przez Armię Czerwoną, były to pojazdy także dostarczane związkom pancernym Wojska Polskiego.

Pierwsze wozy tego typu otrzymał 1. pułk czołgów, formowany od wiosny 1943 roku w obozie sieleckim nad Oką, w składzie 1. Dywizji Piechoty. 8 lipca 1943 roku radzieccy mechanicy-kierowcy przyprowadzili siedem czołgów lekkich T-70 z Fabryki GAZ w Gorkim, z których następnie utworzono 4. kompanię 1. pułku czołgów. Były to czołgi o następujących numerach fabrycznych: 304221, 305229, 305539, 305552 (lub 305522), 305553, 305559 oraz 305597. 15 lipca razem z czołgami średnimi T-34 brały udział w defiladzie dywizji polskiej.

Podczas trwania bitwy pod Lenino, poza ugrzęźnięciem w błocie kilku wozów oraz drobnymi uszkodzeniami, szybko pojazdy te zostały siłami pułku naprawione i żaden nie został utracony.

Czołgi T-70 otrzymał też sformowany nieco później 2. pułk czołgów. 5 października 1943 roku, również z Fabryki GAZ w Gorkim, nadeszło osiem wozów tego typu, o następujących numerach fabrycznych: 305475, 309500, 309505, 309514, 309519, 309522, 309523 oraz 309524. Z tych dostarczonych pojazdów utworzono później 4. kompanię 2. pułku czołgów.

W kilku dniowej bitwie pancernej 1. Brygady Pancernej pod Studziankami, czołgi T-70 (oba pułki posiadały łącznie 15 czołgów lekkich T-70) bardzo rzadko brały udział w starciach pancernych z niemieckimi czołgami. Służyły tak głównie jako wozy łącznikowe, zwiadowcze, a także jeżeli zachodziła potrzeba, dowodu amunicji i zaopatrzenia dla polskich jednostek. Ciągnęły wtedy za sobą czterokołowe przyczepy. Niekiedy prowadziły ostrzał z okopanych pozycji w rejonach zasadzek, zazwyczaj próbując strzelać w pancerz boczny wrogich pojazdów, lub prowadząc ogień do celów lżej opancerzonych.

Po przeprowadzeniu reorganizacji 1. Brygady Pancernej we wrześniu 1944 roku, prawie wszystkie posiadane czołgi lekkie T-70 zostało wycofanych z jej stanu. 17 października zostały załadowane na transport kolejowy na stacji w Otwocku, odjechały do dyspozycji Dowództwa Wojsk Pancernych i Zmotoryzowanych Wojska Polskiego. Dziesięć z tych maszyn otrzymał w następstwie 3. szkolny pułk czołgów, trzy pojazdy trafiły do Oficerskiej Szkoły Broni Pancernej, a jeden wóz trafił na łono 27. pułku artylerii samobieżnej. W 1. Brygadzie Pancernej pozostawiono tylko jeden czołg lekki (numer fabryczny; 305221, numer taktyczny w jednostce; 144), który akurat wtedy znajdował się w remoncie. Pozostał on w jednostce pancernej do końca marca 1945 roku, jako wóz rozpoznawczy i pomocniczy (cokolwiek to ma znaczyć?).

Następną jednostką pancerną Wojska Polskiego, która otrzymała czołgi lekkie T-70, był 1. batalion rozpoznawczy, najpierw podlegający I Korpusowi Pancernego Sił Zbrojnych, potem przeformowanego na 1. Armię Polską w ZSRR, a następnie na 1. Armię Wojska Polskiego – który był formowany od 19 sierpnia 1944 roku. 7 grudnia 1944 roku otrzymał on dziesięć czołgów T-70, pochodzących z Fabryki GAZ w Gorkim. Utworzono z nich kompanię czołgów rozpoznawczych. Były to maszyny o następujących numerach fabrycznych: 305563, 305566, 305572, 308178, 310809, 310816, 310817, 310818, 310821 oraz 310832. Osiem z nich posiadało wmontowaną radiostację. W ciągu całego okresu, późniejszych działań wojennych, znajdował się w składzie 1. Armii Wojska Polskiego, prowadząc rozpoznanie, a także ochraniając dowództwo armii. W pierwszych dniach września 1944 roku oddział wsławił się działaniami rozpoznawczymi(bez posiadanego jeszcze sprzętu pancernego) na wyspie Kępa Konarska, położonej na Wiśle. Podczas intensywnych walk w rejonie Wału Pomorskiego, współdziałając z 7. dywizjonem artylerii samobieżnej, stoczył 2 i 3 lutego 1945 roku bój pod Starą Wiśniewką, gdzie czołgi lekkie T-70 stoczyły krótki bój z niemieckimi działami samobieżnymi. 15-18 lutego batalion ten prowadził rozpoznanie i bój w rejonie wsi Tarnówka, osłaniając dowództwo i składy armii przed niemieckimi jednostkami, przebijającymi się w rejon z Piły w kierunku północnym. W tych walkach jednostka rozpoznawcza poniosła poważne straty w sprzęcie i żołnierzach. Batalion ukończył wojnę, posiadając dwa lekko uszkodzone czołgi T-70, pozostałe zostały utracone w toku walk.

Ponadto czołgi lekkie T-70 otrzymały również jednostki szkolne wojsk pancernych i zmotoryzowanych. Pierwszym z nich był 3. szkolny pułk czołgów. Latem 1944 zapisał do ewidencji sprzętowej łącznie dziesięć czołgów T-70. 30 czerwca Baza Naprawcza nr 2 w Moskwie, przekazała pułkowi pierwsze cztery wozy po remoncie o numerach fabrycznych: 4989, 5116, 5130 oraz 5548. 12 lipca te same warsztaty dostarczyły następnych sześć naprawionych wozów o numerach fabrycznych: 5548, 5582, 5595, 5599, 5655, 5670 oraz 5671. Jesienią pułk wzbogacił się o jeszcze kolejnych dziesięć wozów T-70, które pochodziły ze stanu 1. Brygady Pancernej, o czym była mowa wcześniej. Natomiast jeden wóz przekazał 27. pułkowi artylerii samobieżnej.

Do stanu Oficerskiej Szkoły Broni Pancernej przyjęto początkowo trzy czołgi T-70, pochodzące z 1. Brygady Pancernej. Dopiero 13 stycznia 1945 roku szkoła ta otrzymała dalszych 18 czołgów lekkich T-70. Z tego trzy wozy o numerach fabrycznych: 305393, 305508 oraz 305586 nadeszły 13 stycznia ze szkoły oficerskiej w Riazaniu, a pozostałe 15 czołgów T-70 przekazała Baza Naprawcza nr 8 w Woroneżu. Były to maszyny o następujących numerach fabrycznych: 309, 729, 956, 1969, 1172, 1174, 1177, 1181, 1246, 1361, 1364, 1366, 1372, 1374 oraz 1428.

W sumie w okresie lipiec 1943 – styczeń 1945, jednostki pancerne i rozpoznawcze Wojska Polskiego otrzymały od ZSRR w sumie 53 lekkie czołgi T-70. Podczas działań wojennych bezpowrotnie utracono z nich 12 wozów, co może jednak się wydawać małą liczbą, ale jednostki rozpoznawcze rzadko przystąpiły do otwartej walki, a pod koniec wojny znacznie częściej służyły do szkolenia. Według sprawozdania z 16 lipca 1945 roku Wojsko Polskie posiadało wówczas 41 czołgów T-70. Większość z nich była jednak bardzo mocno wyeksploatowana, więc po wojskie, w Siemianowicach Śląskich utworzono pierwszy w Polsce Zakład Naprawczo-Remontowy dla sprzętu pancernego i zmotoryzowanego.

W trakcie przeprowadzenia pierwsze, powojennej reorganizacji Wojska Polskiego, dokonanej jesienią 1945 roku, część pozostałych sprawnych wozów zgrupowano w 1. batalionie rozpoznawczym, a pozostałe w 2. batalionie motocyklowym.

Lekkie czołgi T-70 były jeszcze używane podczas walk z oddziałami UPA, na południowo-wschodnich obszarach Polski, które toczono w latach 1945-1947, po czym zaczęto stopniowo wycofywać je z uzbrojenia. Wiele podzespołów i części z zdemontowanych czołgów T-70, posłużyło jako części zapasowe dla lekkich dział samobieżnych SU-76, które nadal znajdowały się na uzbrojeniu Wojska Polskiego. Do czasów obecnych zachował się w Polsce tylko jeden czołg T-70. Była to maszyna, która najprawdopodobniej uległa poważnym uszkodzeniom, podczas toczących się walk w Bieszczadach. Mocno uszkodzony i pozbawiony wielu części stał przez kilkanaście lat w Baligrodzie, jako pomnik. W latach siedemdziesiątych dzięki otwartej inicjatywie płk. Stanisława Rozpiątkowskiego został przetransportowany do Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Pancernych im. S. Czarnieckiego (obecnie Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych) w Poznaniu, został bardzo dokładnie odrestaurowany i ustawiony w Muzeum Szkoły.

Czołg lekki T-70 – eksponat: Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu

Prezentowany egzemplarz, do 1975 roku, stał jako wrak na pomniku w Baligrodzie, na terenie Bieszczad, Po sprowadzeniu wozu do Poznania, uzupełniono w nim brakujące elementy, a w 2013 roku, po remoncie, pojazd został uruchomiony dzięki czynnym działaniom „Pancernym Magikom” Artura Zysa z Pławiec.

Dane taktyczno-techniczne czołgu T-70 (w nawiasach podano różnice danych dla wozów późniejszych serii produkcyjnych)

Masa – 9,2-9,8 ton (10 ton)

Załoga – dwóch żołnierzy (mechanik-kierowca oraz dowódca-ładowniczy-strzelec)

Wymiary – długość 429 cm (442 cm), szerokość 232 cm (247 cm), wysokość 204 cm (208 cm), prześwit 30 cm

Uzbrojenie – jedna armata kalibru 45 mm wz. 1938, sprzężona z jednym karabinem maszynowym 7,62 mm DT w wieży, napęd wieży ręczny

Amunicja – 70 (90) sztuk naboi do armaty, 945 (1000) sztuk naboi do karabinu maszynowego, 10 granatów obronnych F-1

Przyrządy obserwacyjne i celownicze – jeden celownik teleskopowy TMF, jeden nieruchomy peryskop obserwacyjny, trzy szczeliny i otwory obserwacyjne (dwa nieruchome peryskopy obserwacyjne i dwie szczeliny obserwacyjne)

Pancerz – kadłub spawany z pancernych płyt walcowanych o grubości; przód i boki 45 mm, tył 35 mm, góra 10 mm, wieża spawana z elementów odlewanych i pancernych płyt walcowanych; przód do 60 mm, boki i tył 35 mm, góra 10 mm

Napęd – dwa sprzężone silniki gaźnikowe, 4-suwowe, rzędowe 6-cylindrowe GAZ-202 lub GAZ-70-6000 (203), pojemność skokowa 3480 cm3 każdy, moc 51,5 Kw – 70 KM każdy przy 3400 obr/min, chłodzone płynem (dwa sprzężone ze sobą silniki GAZ-203, moc 62,5 kW – 85 KM każdy przy 3600 obr/min)

Paliwo – benzyna, pojemność zasadniczych zbiorników paliwa 440 litrów (480 litrów), zużycie paliwa 12–240 litrów na 100 km

Układ napędowy – serie prototypowe; dwa sprzęgła główne suche jednotarczowe, dwie skrzynie przekładniowe mechaniczne, cztery biegi do jazdy do przodu, jeden bieg do jazdy do tyłu, czołgi seryjne; sprzęgło główne suche jednotarczowe, skrzynia przekładniowa mechaniczna, cztery biegi do jazdy do przodu, jeden bieg do jazdy do tyłu,mechanizmy skrętu; sprzęgła boczne z hamulcami taśmowymi, jednostopniowe przekładnie boczne

Podwozie – pięć par kół nośnych z bandażami gumowymi, zawieszonych niezależnie na wałkach skrętnych, trzy pary kół podtrzymujących górny bieg gąsienicy, koła napędowe z przodu kadłuba, koła napinające z tyłu kadłuba, gąsienice czołgu metalowe, jednosworzniowe, dwurzebieniowe, w każdej taśmie 91 ogniw (80 ogniw), szerokość gąsienicy 260 mm (300 mm), podziałka gąsienic 98 mm (111 mm), długość oporowa gąsienicy 2322 mm, rozstaw środków gąsienic 2120 mm

Instalacja elektryczna – jednoprzewodowa 12 V

Łączność – zewnętrzna: radiostacja krótkofalowa R-9 (nie we wszystkich powstałych czołgach), łączność wewnętrzna; czołgowy telefon wewnętrzny TPU-2

Osiągi – moc jednostkowa 11,2-105 kW/t (12,7-12,5 kW/t) – odpowiednio 15,3-14,2 KM/t (17,3-17 KM/t), nacisk jednostkowy 0,67-0,70 kg/cm2, promień skrętu 650 cm, prędkość maksymalna po drodze 45 km/h, zasięg po drodze 360 km, w terenie 180 km

Pokonywane przeszkody terenowe – wzniesienia 30o, rowy o szerokości do 170 cm, ściany o wysokości do 65 cm, brody o głębokości do 90 cm

Autor: tekst i zdjęcia – Dawid Kalka

image_pdfimage_printDrukuj
Udostępnij:

Ostatnia aktualizacja: 20 lipca 2020, 18:05

Zgłoś błąd w artykule

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments