PZL TS-11 „Iskra”

Samolot szkolno-treningowy, szturmowy, rozpoznawczy PZL TS-11 „Iskra”

Samolot szkolno-treningowy PZL TS-11 “Iskra” Polskich Sił Powietrznych

Historia konstrukcji

Przejście lotnictwa myśliwskiego w latach 50.-tych na samoloty odrzutowe wytworzyło zapotrzebowanie na odrzutowe samoloty szkolno-treningowe. Koncepcja nowoczesnego samolotu szkolno-treningowego polegała zatem na stworzeniu nowej uniwersalnej maszyny, łączącej cechy samolotów klas podstawowej, przejściowej i szkolno-bojowej. Pozwalałoby to na pełne przeszkolenie ucznia pilota na samolocie jednego typu w zakresie prędkości poddźwiękowych, włącznie z elementami bojowymi. Pierwszym polskim samolotem o tym przeznaczeniu, a zarazem pierwszym polskim odrzutowcem, był PZL TS-11 „Iskra” (oznaczenie tajne; „Wyrób 41”). W 1957 roku zespół kierowany przez inż. Tadeusza Sołtyka opracował w Instytucie Lotnictwa projekt samolotu.

Pierwszy prototyp samolotu TS-11 ”Iskra” sfotografowany na płycie przed Instytutem Lotnictwa

W Zakładzie Produkcji Doświadczalnej IL wykonano drewnianą makietę o naturalnej wielkości dla oceny celowości rozmieszczenia wyposażenia oraz wygody pracy załogi i obsługi naziemnej. Dalsze prace nad projektem konstrukcyjnym kontynuowano już w Ośrodku Konstrukcji Lotniczych (OKL) przy WSK Okęcie, gdzie została przeniesiona grupa docenta magistra inżyniera Tadeusza Sołtyka. W 1958 roku opracowano projekt konstrukcyjny. W 1958 roku WSK-Okęcie rozpoczęło budowę czterech prototypów. Pierwszy latający prototyp, oznaczony numerem 02, wyposażony w silnik Rolls-Royce „Viper-8” i bez uzbrojenia, został oblatany dnia 05. 02. 1960 roku. Uzbrojone prototypy, oznaczone nr 03 i nr 04, wyposażone w silniki HO-10, oblatano w dniu 20. 03. 1961 roku i w lipcu 1961 roku. Próby w locie potwierdziły łatwość w pilotażu, dużą zwrotność i stateczność samolotu.

W sierpniu 1961 roku prototyp TS-11 nr 03 był poddany na moskiewskim lotnisku Monino próbom porównawczym z samolotami Jak-30 i Aero L-29 „Delfin”. Samolot TS-11 otrzymał wysoką ocenę w opinii komisji prowadzącej te badania.

Produkcję seryjną samolotów TS-11 „Iskra bis” podjęła w 1962 roku wytwórnia WSK-Mielec, pierwszy samolot seryjny TS-11 „Iskra bis A”oblatano w dniu 11. 10. 1963 roku. Pierwsze seryjne samoloty otrzymały w silniki HO-10. W 1964 roku pierwsza partia samolotów „Iskra bis” została przekazana użytkownikowi do prób eksploatacyjnych. Wykryte przy tym usterki były niezwłocznie analizowane przez zespół konstrukcyjny i usuwane przez wytwórnię. Samoloty następnej serii, pozbawione wykrytych wad, wprowadzono w 1964 roku do szerokiej eksploatacji w WOSL, prowadząc na nich normalne szkolenie. Zbudowano 74 samoloty seryjne „Iskra bis A”.

Samoloty TS-11 ”Iskra” polskiego lotnictwa wojskowego

W dniu 28. 04. 1964 roku rozpoczęto badania w locie prototypu nr 03, wyposażonego teraz w silnik odrzutowy SO-1. Na prototypie samolotu PZL TS-11 nr 03 z silnikiem odrzutowym SO-1, przystosowanym do pobicia rekordów przez samoloty o masie 1750-3000 kg, ustanowieni zostały cztery rekordy świata:

  • dnia 02. 09. 1964 roku; lot po obwodzie zamkniętymi 100 km, prędkość 715,7 km/h, pilot inżynier Andrzej Abłamowicz

  • dnia 24. 09. 1964 roku; lot po obwodzie zamkniętym 500 km, prędkość 730,7 km/h, pilot inżynier Ludwik Natkaniec

  • dnia 24. 09. 1964 roku; odległości w obwodzie zamkniętym 510 km, pilot inżynier Ludwik Natkaniec

  • dnia 26. 09. 1964 roku; lot na trasie krótkiej 15-25 km, prędkość 839 km/h, pilot inżynier Ludwik Natkaniec

Od samego początku „Iskry” były podstawowym samolotem szkolno-treningowym w polskim lotnictwie wojskowym. Próbna eksploatacja umożliwiła wprowadzenie wielu poprawek konstrukcyjnych w kolejnych seriach produkcyjnych. W 1966 roku (choć według innych źródeł było to w 1968 roku) oblatano pierwszą seryjną „Iskrę” z silnikiem odrzutowym SO-1, a w 1967 roku uruchomiono produkcję seryjną tych silników w WSK Rzeszów. Prace nad rozwojem silnika trwały nadal. Opracowano projekt wersji z dopalaczem. Następnie opracowano nową wersję silnika, która otrzymała oznaczenie SO-3. Odmiana SO-3B posiadała zwiększony ciąg do 10,8 kN (1100 kG).

Opracowano szereg wersji rozwojowych samolotu

  • W 1968 roku powstała wersja „Iskra bis B” z silnikiem SO-3 i uzbrojona w bomby i pociski rakietowe. Prototypem jej była maszyna „Iskra 100” z silnikiem SO-1, oblatana w dniu 26. 06. 1968 roku. Pierwszy samolot seryjny został oblatany w dniu 27. 08. 1969 roku. Zbudowano 132 samoloty seryjne „Iskra bis B”.

  • W 1972 roku jednomiejscowa szturmowo-rozpoznawcza „Iskra 200BR”. Jego przeznaczeniem byt trening operacyjny i zastosowania taktyczne. Oblot tej wersji miał miejsce 22. 06. 1972 roku. W miejscu drugiej kabiny zamontowano dodatkowy zbiornik paliwa, a pod spodem aparat fotograficzny. Pod skrzydłami można było podwiesić rozszerzony zestaw uzbrojenia, składający się z dowolnej kombinacji: bomb o wagomiarze do 100 kg, dwóch wyrzutni rakietowych dla 8 niekierowanych pocisków rakietowych i zasobników z karabinami maszynowymi. Samolot posiadał większy zasięg lotu, a napęd stanowił zmodernizowany silnik SO-3B o ciągu 10,8 kN (1100 kG). Wersja nie weszła do produkcji seryjnej.

Iskra 200BR – Lubuskie Muzeum Wojskowe – Drzonów

  • W 1973 roku wersja szkolno-bojowa „Iskra 200SB”, została oblatana w dniu 19. 09. 1973 roku. Samolot miał możliwość stosowania dowolnej kombinacji dodatkowego uzbrojenia o zestawie podobnym jak w poprzedniej wersji. Napęd stanowił zmodernizowany silnik SO-3 o większej żywotności. Odmiany seryjne noszą oznaczenia: „Iskra bis D” (wersja szkolno-bojowa, 08. 01. 1974 roku, zbudowano łącznie 86 egzemplarzy) i samolot „Iskra bis DF” (wersja szkolno- rozpoznawcza, oblatana w dniu 05. 06. 1975 roku, zbudowano 121 egzemplarzy) mająca dodatkowo trzy aparaty fotograficzne typu AFA-39.

  • W 1975 roku (choć znalazłem informacje, że mógł być to rok 1971 roku) powstała wersja rozpoznawcza i korygowania ognia artylerii „Iskra bis C”, początkowo oznaczona „Iskra 200 Art”. W tej wersji drugą kabinę przeznaczono dla nawigatora. Samolot ma uzbrojenie takie jak „Iskra bis B”. Zbudowano łącznie 5 egzemplarzy.

Iskra 200 Art. – Lubuskie Muzeum Wojskowe – Drzonów

W połowie lat 60.-tych, profesor magister inżynier Tadeusz Sołtyk, po przerwaniu prac nad nowym samolotem odrzutowym TS-16 „Grot”, opracował w Instytucie Lotnictwa propozycje nowych odmian „Iskry”: czteromiejscową odmianę dyspozycyjną oraz nową wersję szkolno-treningową TS „Iskra 2”. Na początku lat 70.-tych WSK Mielec powstał projekt zmodyfikowanego, dwusilnikowego samolotu TS-11 „Iskra”, oznaczony jako PZL M19. W Instytucie Lotnictwa powstała wówczas propozycja wykonania nowego skrzydła do maszyn TS-11 „Iskra”, z profilem nadkrytycznym i lekkim skosem. W 1979 roku inżynier Tadeusz Jurkiewicz zaproponował, by do samolotów TS-11 „Iskra” użytkowanych w Indiach zastosować silnik „Viper” o ciągu 1500 kG, używany tam do samolotów HAL HT-16 „Kiran”. Propozycja ta nie została jednak zrealizowana. W drugiej połowie lat 90.-tych został przygotowany egzemplarz silnika K-15 o ciągu 1500 kG do zabudowy na samolocie TS-11 „Iskra”. Tego pomysłu także nie zrealizowano.

Projekt TS-11 „Iskra” powstawał w czasie trwania nieformalnego konkursu na podstawowy szkolno-bojowy samolot dla państw Układu Warszawskiego. Niestety, m.in.: z przyczyn politycznych maszyna weszła na wyposażenie wojsk lotniczych tylko w Polsce. Zwycięzcą tego konkursu został czechosłowacki Aero L-29 „Delfin”. W 1975 roku został podpisany kontrakt na dostawę 50 samolotów PZL TS-11 dla Indyjskich Sił Powietrznych. Pierwsza partia samolotów została odesłana do Indii w końcu września 1975 roku. Dla celów reklamowych przeznaczono jeden egzemplarz seryjny „Iskry bis DF” (SP-DOF). Maszyna była eksponowana kolejno: we wrześniu 1976 roku na Międzynarodowej Wystawie Lotniczej w Farnborough, w 1977 roku na Salonie Lotniczym w Paryżu i w 1978 roku ponownie w Farnborough. „Iskra” była również kilkakrotnie wystawiana na Międzynarodowych Targach Poznańskich.

Produkcję seryjną samolotów TS-11 „Iskra” zakończono w 1987 roku. Łącznie do tego czasu powstało 421 egzemplarzy wszystkich wersji i wariantów.

Samolot TS-11 „Iskra” trafiła również do lotnictwa Marynarki Wojennej. Jako następcę samolotów SBLim-2 i PZL Lim-6, do 7. Pułku Lotnictwa Specjalnego Marynarki Wojennej pozyskano wersję TS-11R. Wcześniej jednostki lotnicze wykorzystywały tradycyjną szkolną wersję samolotu. W latach 90.-tych z różnych jednostek do Siemirowic przebazowano 15 egzemplarzy TS-11 „Iskra”. Sześć z nich dostosowano do prowadzenia działań rozpoznawczych. Wersja samolotu TS-11R Novax posiadała radar Bendix King RDS-81, otrzymał odbiornik GPS i ulepszoną radiostację. Tak zmodyfikowane w Zakładzie PZL Mielec maszyny służyły w Brygadzie Lotnictwa Marynarki Wojennej RP do 2004 roku. Zostały zastąpione przez turbośmigłowe samoloty patrolowe PZL An-28, a obecnie samoloty patrolowe M-28 „Bryza”.

TS-11 Iskra nr taktyczny 2, nr seryjny 1H-0726 – samolot zespołu akrobacyjnego “Biało-Czerwone Iskry” o nazwie własnej „Czerwona 2”

W 2006 roku została przedstawiona propozycja modernizacji samolotów odrzutowych PZL TS-11 „Iskra”, w celu dostosowania ich do roli samolotów przejściowych na samoloty wielozadaniowe Lockheed Martin F-16C/D „Jastrząb”. Projekt modernizacji samolotu, roboczo oznaczonego samolotu TS-11F, został opracowany w Instytucie Technicznym Wojsk Lotniczych w kooperacji z przemysłem lotniczym. Specjaliści z ITWL doprowadzili ten projekt do stadium nielatającej makiety funkcjonalnej-demonstratora, zbudowanej w oparciu o wycofany z eksploatacji egzemplarz „Iskry”. Demonstrator ten został po raz pierwszy zaprezentowany w dniu 20. 06. 2008 roku, podczas obchodów rocznicy Instytutu. Później do modernizacji przeznaczone zostałyby najnowsze samoloty trzech ostatnich serii produkcyjnych z połowy lat 80.-tych. Na kieleckich targach MSPO (Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego) 2008 przedstawiono propozycję dalszej modernizacji samolotów odrzutowych TS-11F. Nowością w stosunku do poprzednich wariantów tego programu był zamiar wyposażenia TS-11F w amerykański silnik General Electric CJ610, będący wersją bardzo udanego, choć już niemłodego silnika J85. Oferta modernizacji samolotów TS-11F „Iskra” nie spotkała się jednak z zainteresowaniem Polskich Sił Powietrznych.

Jednostki wojskowe użytkujące TS-11 „Iskra”: 42. Eskadra Lotnicza.

W dniu 28. 10. 2006 roku został oblatany, po remoncie, pierwszy w Polsce prywatny samolot PZL TS-11bis D „Iskra” o znakach SP-YIR. Został zakupiony przez osobę prywatną od Agencji Mienia Wojskowego, z zamiarem przywrócenia go do latania. Odbudowywany został w latach 2003-2006, przy współudziale specjalistów z WZL-3.

Jeden z pierwszych samolotów seryjnych TS-11 ”Iskra” w locie

Opis konstrukcji

Dwumiejscowy, w wersji „Iskra 200BR” jednomiejscowy, średniopłat o konstrukcji metalowej. Skrzydła dwudźwigarowe, półskorupowe, wielopodłużnicowe z pracującym kesonem. Obrys trapezowy. Lotki bezszczelinowe. Krawędź spływu lotek jest rozdwojona dla podniesienia efektywności przy małych wychyleniach. Klapy- poszerzacze dwuszczelinowe. Na górnej i dolnej powierzchni skrzydeł zabudowane są grzebieniowe hamulce aerodynamiczne. W połowie rozpiętości skrzydła znajdują się kierownice strug powietrza na dolnej i górnej powierzchni. Na końcach skrzydeł wysunięte są w postaci wysięgników ciężarki przeciwflatterowe.

Kadłub w części środkowej i tylnej ma klasyczną konstrukcję półskorupowa. Przód kadłuba stanowi kompozytowa osłona przedziału awioniki. Centralna część kadłuba przechodzi w belkę ogonową, pod którą podwieszony jest silnik. Kabina zakryta, ciśnieniowa i klimatyzowana, fotele katapultowane.

Usterzenie jako konstrukcja półskorupowa, pokrycie z blachy. Usterzenie poziome o obrysie trapezowym umieszczone jest w 1/3 wysokości statecznika pionowego. Krawędź natarcia statecznika pionowego, łukowato wygięta, przechodzi płynnie w grzbiet belki ogonowej. Podwozie trójpodporowe z kołem przednim, chowane w locie.

Uzbrojenie maszyn

  • W prototypach samolotów o numerach 03 i 04: zainstalowane 1 działko kalibru 20 mm i dwa podskrzydłowe wyrzutniki bomb.

  • Wersja TS-11 „Iskra bis B”, „Iskra bis C”: zainstalowane 1 działko NS-23 kalibru 23 mm, 2 wyrzutnie pocisków rakietowych podwieszane są na belkach mocowanych pod skrzydłami, każda z 4 niekierowanymi pociskami rakietowymi S-5 lub S-5M, albo S-5K. Uzbrojenie bombowe; dwie bombowe belki nośne z zamkami typu D4-50. Do każdego zamka można podwiesić bombę o wagomiarze do 50 kg.

  • Wersja TS-11 „Iskra bis D”: zainstalowane 1 działko NS-23 kalibru 23 mm, 2 wyrzutnie pocisków rakietowych podwieszane są na belkach mocowanych pod skrzydłami, każda z 8 pociskami. Uzbrojenie bombowe; dwie bombowe belki nośne z zamkami. Do każdego zamka można podwiesić bombę o wagomiarze do 100 kg lub zasobniki z karabinami maszynowymi kalibru 7,62 mm.

  • Projekt modernizacji TS-11F: zainstalowane 1 działko kalibru 20 mm i niekierowane pociski rakietowe oraz elementy symulowanych środków bojowych, całość systemu będzie zarządzana przez cyfrowy system zarządzania uzbrojeniem.

Wyposażenie podstawowe

Instalacja hydrauliczna, elektryczna, pneumatyczna, przeciwpożarowa i przeciwoblodzeniowa. Wyposażenie radioelektroniczne różni się w zależności od serii i numeru seryjnego samolotu. Egzemplarze o numerach od 1H0101 do 1H0414 posiadały: radiostacja UKF R-800, telefon pokładowy SPU-2, automatyczny radiokompas ARK-5, radiowysokościomierz RW-2, sygnalizator przelotu MRP-56, przetwornica PO-250 M. Samoloty począwszy od numeru 1H0415, posiadały bardziej nowoczesne wyposażenie radioelektroniczne: radiostacja UKF R-802, telefon pokładowy SPU-2P, automatyczny-radiokompas ARK-9, radiowysokościomierz RW-UM, sygnalizator przelotu MRP-56P, przetwornica PO-50011. Na niektórych samolotach montowano urządzenia identyfikacyjne „swój-obcy”. Wyposażenie ponadto stanowiły: żyroskopowy półautomatyczny celownik ASP-3NM-1 oraz fotokarabin S-13.

  • Iskra bis C”, „Iskra bis DF”; trzy aparaty fotograficzne AFA-39 i urządzenie identyfikacyjne.

  • Projekt modernizacji TS-11F- centrala nawigacji inercjalnej (INS) i sprzężony z nią odbiornik GPS, komputerowa centrala danych aerodynamicznych (tzw. ADU lub ADC), odbiorniki systemu VOR/ILS/MRK/DME/TACAN, radiostacja szerokopasmowa, radiostacja RS 6106-7.

Próba statyczna samolotu TS-11 ”Iskra” przeprowadzana w Instytucie Lotnictwa

Zastosowane silniki odrzutowe

  • Prototyp nr 02: Rolls-Royce „Viper-8” o ciągu 7,8 kN (795 kG).

  • Prototypy nr 03 i nr 04: typu HO-10 o ciągu startowym 7,74 kN (790 kG), nominalnym 7,15 kN (730 kG) i przelotowym 6,37 kN (650 kG).

  • W samolotach seryjnych początkowo HO-10, następnie SO-1 o ciągu 9,8 kN (1000 kG), a później PZL SO-3 o ciągu 980 daN (1000 kG).

  • Wersja samolotu „Iskra 200BR”: SO-3B o ciągu 10,8 kN (1100 kG).

Dane techniczne samolotu TS-11 „Iskra” z zamontowanym silnikiem HO-10

  • Rozpiętość skrzydeł – 10 060 mm
  • Długość maszyny – 11 150 mm
  • Wysokość samolotu – 3370 mm
  • Powierzchnia nośna samolotu – 17,5 m2
  • Masa własna samolotu – 2450 kg
  • Masa użyteczna samolotu – 650 kg
  • Masa całkowita samolotu – 3100 kg
  • Prędkość maksymalna – 720 km/h
  • Wznoszenie samolotu – 11 m/s
  • Pułap maksymalny – 11 000 m
  • Zasięg maksymalny – do 900 km

Dane techniczne samolotu TS-11 „Iskra bis B” z zamontowanym silnikiem SO-1

Jednomiejscowa wersja szturmowo- rozpoznawcza TS-11 ”Iskra 200BR”

  • Rozpiętość skrzydeł – 10 060 mm
  • Długość maszyny – 11 150 mm
  • Wysokość samolotu – 3500 mm
  • Powierzchnia nośna samolotu – 17,5 m2
  • Masa własna samolotu – 2560 kg
  • Masa całkowita samolotu – 3734 kg
  • Masa całkowita samolotu w wersji rozpoznawczej – 3787 kg
  • Masa maksymalna samolotu – 3840 kg
  • Prędkość samolotu – 720 km/h
  • Prędkość przelotowa – 600 km/h
  • Prędkość minimalna lotu – 200 km/h
  • Prędkość lądowania – 170 km/h
  • Wznoszenie samolotu – 16 m/s
  • Pułap maksymalny – 11 000 m
  • Zasięg maksymalny – 1460 km

Dane techniczne samolotu TS-11 ”Iskra bis D” z zamontowanym silnikiem SO-3

  • Rozpiętość skrzydeł – 10 060 mm
  • Długość maszyny – 11 150 mm
  • Wysokość samolotu – 3500 mm
  • Powierzchnia nośna samolotu – 17,5 m2
  • Masa własna samolotu – 2560 kg
  • Masa maksymalna samolotu – 3840 kg
  • Prędkość samolotu – 720 km/h
  • Prędkość przelotowa – 600 km/h
  • Prędkość minimalna lotu – 160 km/h
  • Prędkość lądowania – 150 km/h
  • Wznoszenie samolotu – 14 m/s
  • Pułap maksymalny – 11 000 m
  • Zasięg maksymalny – 1250 km

Bibliografia

  1. http://www.samolotypolskie.pl/samoloty/2737/126/PZL-TS-11-Iskra2
  2. https://pl.wikipedia.org/wiki/PZL_TS-11_Iskra
image_pdfimage_printDrukuj
T-72

Czołg średni T-72 Czołg średni T-72M Dziś mocno popularna „siedem dwójka” to nadal jeden z najbardziej rozpowszechnionych czołgów na świecie Czytaj dalej...

WWK-10/C

Węzłowy Wóz Kablowy WWK-10/C Przeznaczenie konstrukcji Węzłowy Wóz Kablowy WWK-10/C i jego wyposażenie przeznaczone są do budowy połączeń kablowych między Czytaj dalej...

Hotchkiss Mle 14

8 mm Ciężki karabin maszynowy Hotchkiss Mle 14 Historia konstrukcji Na początku XX wieku większość armii europejskich dysponowała niewielką liczbą Czytaj dalej...

Jakowlew Jak-12

Samolot wielozadaniowy Jakowlew Jak-12 PZL Jak 12A; licencyjny samolot zbudowany w wersji sanitarnej Historia konstrukcji W 1944 roku, jeszcze przed Czytaj dalej...

Udostępnij:
Pin Share
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments