Armata polowa BS-3 obr./wz. 44

100 mm Armata polowa BS-3 obr./wz. 44

Typ i przeznaczenie uzbrojenia

Holowana armata polowa i przeciwpancerna. Przeznaczona była do rażenia odkrytej siły żywej przeciwnika, zwalczania środków ogniowych przeciwnika, niszczenia lekkich umocnień polowych i stanowisk ogniowych. Mogła posłużyć również do zwalczania czołgów oraz pojazdów opancerzonych.

Historia konstrukcji

W 1943 żywa była w Związku Radzieckim obawa przed pojawieniem się nowych niemieckich czołgów uzbrojonych w dalekosiężne armaty i odpornych na ostrzał ówczesnych dywizyjnych dział przeciwpancernych. Wprawdzie artyleria korpuśna z takim przeciwnikiem mogłaby sobie dać radę ale armaty będące na jej wyposażeniu były ciężkie a przez to małomanewrowe a przede wszystkim nieliczne. 13 kwietnia 1943 podczas narady u Ławrientija Berii komisarz D.F. Ustinow referował możliwości dalszego rozwoju artylerii przeciwpancernej. Między innymi omawiano pomysł zmotoryzowania dział ZiS-2, rozwój dział wywodzących się od 85 mm armaty przeciwlotniczej KS-12, usprawnienia produkcji 122 mm armat A-19, opracowania nowych przeciwpancernych pocisków podkalibrowych i kumulacyjnych, a także ofertę W. G. Grabina opracowania nowej 100 mm armaty przeciwpancernej. 15 kwietnia wyszło postanowienie ГОКО № 3187 o wzmocnieniu obrony przeciwpancernej. W jego ramach miano opracować nowe korpuśne działo na podstawie armat M-60 i okrętowej B-34. Armata oparta na M-60 miała mieć kaliber 100 lub 122 mm. Sama armata M-60 do zwalczania broni pancernej nie bardzo się nadawała w związku z amunicją rozdzielnego ładowania, co w dużym stopniu ograniczało jej szybkostrzelność. Opracowanie i zbudowanie prototypów powierzono CAKB i Zakładom Motoryzacyjnym Nr 172 im. Mołotowa. Prototyp 100 mm opracowany został w przeciągu 25 dni a 122 mm w miesiąc pod kierunkiem Grabina przez zespół w składzie: A. E. Chworostin, I. S. Griban, K. K. Rienne i W. D. Mieszczanninow. 4 czerwca gotowa była dokumentacja. Dwa prototypy zostały ukończone w połowie lipca a gotowość do prób poligonowych osiągnęły 1 sierpnia. 100 mm armata nosząca jeszcze nazwę S-3 ważyła prawie 3500 kg. W międzyczasie niezbędne okazało się skorzystanie z pomocy biura konstrukcyjnego Zakładów Nr 92 im. Stalina. Początkowo koła miały pochodzić od ciężarówki ZIS-5 ale były za słabe do tak ciężkiego działa a koła od JAZa były za duże. Rozwiązaniem okazało się podwojenie kół od ZISa. Od 15 kwietnia do 2 maja 1944 roku na rozkaz marszałka N. N. Woronowa w “Grochowieckim Artyleryjskim Obozie” odbywały się próby czterech prototypów S-3. Przeprowadzono wówczas próbne strzelania do zdobycznego czołgu ciężkiego Panzerkampfwagen VI „Tiger” i ciężkiego niszczyciela czołgów „Ferdinand”. Próby wypadły dość pozytywnie. Pancerz wieży Tigera był przebijany z odległości 500-1000 m, a kadłub z 1300 m. W maju 1944 roku Zakład Nr 232 “Bolszewik” przystąpił do wykonania planu zakładającego wykonanie 275 armat tego typu do końca roku. W sierpniu uruchomiono produkcję w Zakładach Nr 7 “Arsenał” dzięki czemu można było zwiększyć roczną produkcję do 335 sztuk. W latach 1940. w OKB-172 opracowano lekki pocisk “Kolco”, który wystrzeliwany z BS-3 osiągał prędkość 1650 m/s, ale nie został on przyjęty do uzbrojenia w związku z pracami nad bardziej perspektywicznymi pociskami podkalibrowymi. W międzyczasie działo również zmodernizowano, wyposażając je w celownik optyczny OP-1-5 służący do prowadzenia ognia bezpośredniego oraz modernizując zamek poprzez wyposażenie go w bezpiecznik i mechanizm powtórnego napinania.

Produkcja BS-3 trwała do 1951 roku. Ogółem powstało około 4000 armat tego typu, z czego około 400 do zakończenia wojny w Europie. W czasie II wojny światowej zniszczonych zostało ok. 100 armat. Na początku lat 60. BS-3 nadal stanowiła skuteczny oręż, ale wkrótce okazało się, że nawet podkalibrowe pociski były nieskuteczne wobec takich czołgów jak M48A2, M60 czy Chieftain. Sytuację ratowały pociski kumulacyjne które były w stanie przebić pancerze tych wozów. Do pojawienia się w latach 60. nowych armat gładkolufowych, BS-3 i jej czołgowy odpowiednik D-10 stanowiły podstawę obrony przeciwpancernej Armii Radzieckiej. W latach 80. przystosowano armaty BS-3 do wystrzeliwania rakiet 9M117 kompleksu Bastion mogący z odległości 4000 metrów zwalczać pojazdy osłonięte 550-milimetrowym pancerzem.

Armata BS-3 była używana w ZSRR aż do jego rozpadu w 1991 roku, a później w wielu krajach WNP. Prócz tego wiele egzemplarzy wyeksportowano do krajów Układu Warszawskiego (także Polski ) i państw bliskowschodnich i afrykańskich, gdzie też wielokrotnie były użyte bojowo. W Egipcie opracowano wykorzystując działo BS-3 i podwozie czołgu T-34 samobieżne działo przeciwpancerne T-100. Obecnie działo BS-3 zostało wycofane z uzbrojenia przez większość użytkowników.

Ocenia się, że na potrzeby wojska od 1944 roku do 1951 roku wyprodukowano łącznie 3 816 egzemplarzy armaty BS-3.

BS-3 w Wojsku Polskim

W 1949 podjęto decyzję o zakupie w ZSRR armat BS-3. W latach 1947-1955 zakupiono łącznie 78 tego typu armat. Armaty wprowadzono na uzbrojenie 22., 23. i 28 Brygady Artylerii Przeciwpancernej. Od 1956 znajdowały się w samodzielnych pułkach artylerii przeciwpancernej.

Na przełomie lat 50. i 60. ze struktury pułków artylerii przeciwpancernej wycofano dywizjon armat BS-3 i zastąpiono go trzecim dywizjonem armat D-44. Armaty BS-3 przesunięto do zapasów mobilizacyjnych, a część sprzedano krajom arabskim. Ostatecznie wycofano je z uzbrojenia Wojska Polskiego w drugiej połowie lat 80.

Opis konstrukcji

100 mm armata polowa/przeciwpancerna składała się z następujących elementów: lufy z zamkiem, kołyski, oporopowrotnika, łoża górnego z mechanizmami naprowadzania, łoża dolnego z ogonami, podwozia, tarczy ochronnej i przyrządów celowniczych. Długa, monoblokowa, niewzmacniana lufa zakończona jest dwukomorowym akcyjnym hamulcem wylotowym, który podczas strzelania powoduje redukcję siły odrzutu o nawet 60%. Z drugiej strony lufy, u części wlotowej, znajduje się nakręcona nasada zamkowa, wraz z półautomatycznym zamkiem klinowym i pionowym ruchu klina i z iglicą napinającą się podczas otwierania zamka. Tylko podczas pierwszego ładowania zamek należy otworzyć ręcznie. Po oddanym strzale zamek działa otwierał się automatycznie, wyrzucając łuskę, o po załadowaniu kolejnego naboju zamek klinowy zamykał się samoczynne. Lufa była umieszczona w kołysce typu korytkowego. Wewnątrz kołyski tuż pod samą lufą znajdował się zespół oporo-powrotny, który składał się z hydraulicznego opornika typu wrzecionowego, które dodatkowo zmniejszało siłę odrzutu lufy po wystrzale i trzycylindrowego powrotnika hydro-pneumatycznego przesuwającego lufę w jej początkowe położenie. Od dołu kołyska połączona była z mechanizmem podniesieniowym, nadającej lufie żądane położenie w płaszczyźnie pionowej. Lufa wraz z kołyską i urządzeniami oporopowrotnymi zamontowana była na łożu górnym, które powiązane było z mechanizmem naprowadzania na cel w płaszczyźnie poziomej. Pokrętła mechanizmów naprowadzania lufy na wyznaczony cel znajdowały się po lewej stronie działa i były tym samym obsługiwane przez jednego żołnierza – celowniczego działa. Dla zrównoważenia ciężaru lufy7 zastosowano dwa pneumatyczne obciążacze typu pchającego. Zasadniczym elementem podwozia było łoże dolne z dwoma rozstawnymi ogonami, osią i zawieszeniem kół wraz z dwoma , podwójnymi kołami. Na końcach ogonów znajdowały się lemiesze, uchwyty do rozwierania ogonów oraz drążki kierunkowe do nadrzucania działa BS-3. Po złożeniu ogonów spinano je razem i podczepiano następnie do pojazdu holującego. Dodatkowo samo działo było wyposażone w zdejmowaną rolkę. (umieszczoną przy lemieszach), ułatwiające przetaczane działa przez obsługę. W armatę zastosowano nieznacznie zmienione podwójne koła, pochodzące od radzieckiego samochodu ciężarowego ZiS-5, z typowymi oponami, które były wypełnione gąbczastą masą z kauczuku. Obsługę działa przed ogniem z broni małokalibrowej chroniła w pewnym stopniu tarcza pancerna, umocowana nieruchomo. Była ona wykonana z płyt walcowanych o grubości 4-5 mm. Pierwsze działa posiadały montowane celowniki mechaniczne, służący do prowadzenia ognia pośredniego, natomiast w nowszych wersjach produkcyjnych, zaczęto używać montowany celownik optyczny OP-1-5, który był wykorzystywany do prowadzenia ognia bezpośredniego. Etatowym środkiem ciągu armaty były ciągniki artyleryjskie typu AT-P, MT-LB lub samochód ciężarowy ZiS-151.

Muzeum im. Orła Białego, Skarżysko-Kamienna

Do zasilania działa BS-3 używa się naboi zespolonych. Typowym pociskiem odłamkowo-burzącym jest OF-412, którego działanie odłamkowe lub burzące osiąga się poprzez zastosowanie odpowiedniego zapalnika. Do tego pocisku używa się dwu typów ładunków prochowych, pełnego (gdy niezbędny jest duży zasięg) i zmniejszonego. Do zwalczania broni pancernej stosuje się przeciwpancerne pociski smugowe: ostro i tępogłowicowe, kumulacyjne i podkalibrowe. Do stawiania zasłony dymnej używane są pociski D-412. Amunicja przechowywana jest w skrzyniach o wymiarach 1200 mm x445 mm x243 mm i masie 84 kg (dwa pociski przeciwpancerne lub odłamkowo-burzące) i 75 kg (dwa pociski kumulacyjne).

Zastosowana amunicja

  • Zastosowany nabój: 100 x 695 R mm

  • Typ zastosowanego naboju: scalony, ładunek jednolity, łuska mosiężna lub stalowa

  • Rodzaje stosowanych pocisków: odłamkowo-burzący O-412, OF-412, OF-412U, przeciwpancerny ostrogłowicowy BR-412m przeciwpancerny z czepcem balistycznym BR-412B, przeciwpancerny tępogłowicowy z czepcem balistycznym BR-412B, przeciwpancerny z głowicą kumulacyjną 3BK-5M, w czasach współczesnych po przeprowadzeniu modernizacji można zastosować rakietowy pocisk przeciwpancerny kierowany 9M117 Bastion, dymny D-412

  • Masa pocisku: w zależności od wersji od 5,73 kg do 15,6 kg

  • Prędkość początkowa wystrzelonego pocisku: w zależności od wersji od 600 m/s do 985 m/s

  • Zapas przewożonej jednostki ognia (JO): 60 nabojów

  • Pocisk przeciwpancerny typu BR-412B z odległości 1000 m przebijał pancerz o grubości około 150 mm, zaś z odległości 2000 m zakres ten mieścił się w granicach 120-125 mm

Podstawowe dane taktyczno-techniczne

  • Państwo: Związek Radzieckiej

  • Rok opracowania pierwszego prototypu: 1943 rok

  • Rok rozpoczęcia produkcji: 1944 rok

  • Użytkownicy uzbrojenia: Związek Radziecki, Rosja, Bułgaria, Czechosłowacja, Jemen, Kirgistan, Mali, Mozambik, Mongolia, Nikaragua, Niemiecka Republika Demokratyczna, Polska, Rumunia, Węgry

  • Kaliber lufy: 100 mm

  • Donośność maksymalna: do 20 650 m

  • Odległość strzału bezwzględnego: 1080 m

  • Długość lufy: 5 604 mm (L/56)

  • Masa działa w położeniu: marszowym 3 650 kg, w położeniu bojowym 3 650 kg

  • Wymiary konstrukcji: długość 9 370 mm, szerokość 2 150 mm, wysokość 1500 mm

  • Kąty ostrzału w płaszczyznach: w pionowej od -5 stopni do +45 stopni, w poziomej 58 stopni (po 29 stopni na obie strony od osi wzdłużnej działa)

  • Szybkostrzelność praktyczna: w zależności od możliwości żołnierzy od 7 do 10 strz./min.

  • Obsługa działa: 6 żołnierzy + kierowca

  • Czas przejścia z położenia marszowego do bojowego: 1-2 min

  • Trakcja holowania: motorowa

  • Prędkość marszowa: po drogach utwardzonych do 50 km/h, zaś trudnym terenie do 10 km/h

Lubuskie Muzeum Wojskowe, Drzonów

Autor – zdjęcia: Dawid Kalka/Internet

Bibliografia

  1. Leszek Szostek, Artyleria polowa Wojska Polskiego 1943-2018, Agencja Wydawnicza CB Andrzej Zasieczny, Warszawa 2018
  2. http://www.dws-xip.pl/encyklopedia/100mm-wz1944/
  3. Andrzej Ciepliński, Ryszard Woźniak: Encyklopedia współczesnej broni palnej (od połowy XIX wieku). Warszawa: Wydawnictwo „WIS”, 1994
image_pdfimage_printDrukuj
MŁ-20

152 mm haubicoarmata wz. 1937 (MŁ-20) Haubicoarmata MŁ-20 w Fińskim Muzeum Artylerii Historia konstrukcji Radziecka haubicoarmata opracowana w latach 1936-1937. Czytaj dalej...

wz. 1931/37 (A-19)

122 mm armata polowa wz. 1931/37 (A-19) Typ i przeznaczenie uzbrojenia Holowana ciężka armata polowa Przeznaczona do niszczenia ufortyfikowanych polowych Czytaj dalej...

wz. 1938 M-30

122 mm haubica wz. 1938 M-30 Radziecka haubica polowa kalibru 122 mm, opracowana w 1938 roku. Muzeum im. Orła BIałego Czytaj dalej...

Ross Mk. II

Karabin powtarzalny Ross Mk. II

Kanada - Quebeck. Dominion Rifle Factory, 1915 lub 1916 rok Autor - zdjęcia: Czytaj dalej...

Udostępnij:

Ostatnia aktualizacja: 11 września 2021, 15:03

Zgłoś błąd w artykule

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments